Last May, the Pancyprian Organization of Parents and Relatives of Undeclared Prisoners and Missing Persons organized a seminar titled "Missing Persons of Cyprus - Perspectives for a Solution". Its purpose was to evaluate the efforts of Cyprus and international authoritites for the solution of the problem and to exchange opinions on its handling in the future. Today, we present the full text of the seminar' s proceedings (in Greek).

Σεμινάριο: «ΑΓΝΟΟΥΜΕΝΟΙ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΠΙΛΥΣΗΣ»

κ. Μιχαλάκης Τριανταφυλλίδης, Πρόεδρος Συμβουλίου Πανεπιστημίου Κύπρου.

κ. Νίκος Σεργίδης, Γενικός Γραμματέας Παγκύπριας Οργάνωσης Συγγενών Αδηλώτων Αιχμαλώτων και Αγνοουμένων.

9.00 π.μ. ΕΝΑΡΚΤΗΡΙΑ ΤΕΛΕΤΗ (Διάρκεια 30΄)

­ Εισαγωγική ομιλία από τον Πρόεδρο της Παγκύπριας Οργάνωσης Συγγενών Αδηλώτων Αιχμαλώτων και Αγνοουμένων, κ. Νίκο Θεοδοσίου.

­ Χαιρετισμός από τη Γενική Γραμματέα της Πανελλήνιας Επιτροπής Συγγενών Αγνοουμένων κατά την Κυπριακή Τραγωδία, κα Ελένη Γρίβα.

­ Χαιρετισμός από τον Πρόεδρο της Οργάνωσης Συγγενών Κυπρίων Αγνοουμένων Ηνωμένου Βασιλείου κ. Νεοκλή Νεοκλέους.

­ Χαιρετισμός και έναρξη εργασιών από τον Πρόεδρο της Βουλής των Αντιπροσώπων κ. Σπύρο Κυπριανού.

­ κ. Ιωάννης Κασουλίδης , Υπουργός Εξωτερικών, με θέμα «Αγνοούμενοι της Κύπρου - Θέσεις της Κυπριακής Κυβερνήσεως επί του θέματος και προσπάθειες για επίλυση του».

­ κ. Θεμιστοκλής Δεμίρης, Επιτετραμμένος Πρεσβείας της Ελλάδος με θέμα «Αγνοούμενοι της Κύπρου-Θέσεις της Ελληνικής Κυβερνήσεως επί του θέματος και προσπάθειες για επίλυση του».

­ κ. Αλέκος Μαρκίδης, Γενικός Εισαγγελέας της Δημοκρατίας, με θέμα «Αγνοούμενοι της Κύπρου - Νομική πτυχή του θέματος και ενέργειες για επίλυση του».

­ κ. Αριστοφάνης Γεωργίου, Βουλευτής-Πρόεδρος Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Αγνοουμένων, με θέμα: «Αγνοούμενοι της Κύπρου-ρόλος της Βουλής των Αντιπροσώπων».

­ κ. Αχιλλέας Δημητριάδης, Δικηγόρος, με θέμα «Αγνοούμενοι της Κύπρου - Ατομικές προσφυγές στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.

Εκ μέρους της Παγκύπριας Οργάνωσης Συγγενών Αδηλώτων Αιχμαλώτων και Αγνοουμένων σας καλωσορίζω στο Σεμινάριο που διοργανώνει η Οργάνωση μας μέσα στα πλαίσια του 16ου Μαραθωνίου Αγάπης Αγνοουμένων.

Το πρόβλημα της διακρίβωσης της τύχης των Αδηλώτων Αιχμαλώτων και Αγνοουμένων μας παραμένει άλυτο και περίπου σε μια στασιμότητα, αρνητική, εδώ και σχεδόν 26 χρόνια. Όλα αυτά τα χρόνια έγιναν ευσυνείδητες προσπάθειες προς διάφορες κατευθύνσεις, με επίκεντρο των προσπαθειών, κυρίως τα πρώτα χρόνια, τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών. Αυτές όμως οι προσπάθειες και οι αγώνες, δεν κατάφεραν να δημιουργήσουν τις προοπτικές επίλυσης αλλά ούτε καν μπόρεσαν να αφήσουν περιθώρια αισιοδοξίας για σύντομη λύση πάνω στα διεθνώς αποδεκτά δεδομένα.

Ο στόχος του σημερινού σεμιναρίου είναι η αξιολόγηση των ενεργειών που έγιναν μέχρι σήμερα, ο εντοπισμός των αδυναμιών και παραλείψεων μας και όσο είναι δυνατό η ανάλυση των λόγων και των αιτίων που δεν υπήρξε αποτέλεσμα μέχρι σήμερα.

Ταυτόχρονα θα πρέπει μέσα από τις εισηγήσεις και τους προβληματισμούς του Σεμιναρίου να δημιουργηθεί μια θύελλα ιδεών, από την οποία να μπορέσουμε να αντλήσουμε τα αναγκαία συμπεράσματα και αποφάσεις για τις μελλοντικές ενέργειες για σωστή επίλυση του προβλήματος.

Πιστεύομε ότι θα πρέπει, μεταξύ μας τουλάχιστον, να επικρατήσει ειλικρίνεια και θάρρος, αλλά και απόλυτη προσοχή όσον αφορά, τόσον τις αξιολογήσεις αλλά και τις εισηγήσεις.

Όλοι γνωρίζομε ότι, η μόνιμα αδιάλλακτη και αρνητική στάση της Τουρκίας και του Ντεκτάς στο θέμα των Αγνοουμένων, αποτελεί τον κυριότερο παράγοντα για την έλλειψη προόδου. Όμως δεν πρέπει να επαναπαυόμαστε πίσω από αυτήν την τακτική. Θα πρέπει να βρεθούν, αλλά και να εφαρμοστούν οι τρόποι εκείνοι που θα ανατρέπουν αυτή τη τακτική της Τουρκίας, ενώ παράλληλα θα πρέπει να επανακαθορίσουμε όλα όσα λέμε εδώ για χρόνια ότι μπορούσαν να γίνουν και δεν έγιναν.

Η πιο συχνή προπαγάνδα της Τουρκίας αλλά και των φίλων της, όσον αφορά τους χειρισμούς της Κυπριακής Κυβέρνησης στο πρόβλημα των Αγνοουμένων είναι ότι αυτό χρησιμοποιείται για «πολιτική εκμετάλλευση».

Και είναι γεγονός ότι είναι δύσκολο να αποδείξει κάποιος διεθνώς ότι αυτό δεν είναι πραγματικότητα. Πιστεύομε όμως ότι άρχισε τελικά ο διεθνής πολιτικός παράγοντας να πείθεται ότι αυτό το πρόβλημα είναι ένα καθαρά ανθρωπιστικό πρόβλημα και ως τέτοιο θα πρέπει να αντιμετωπισθεί, ασχέτως κάποιων πολιτικών διαστάσεων που εξ ανάγκης εξέλαβε το θέμα μέσα στα 26 χρόνια της ύπαρξης του.

Είμαστε πεπεισμένοι ότι, υπάρχουν σήμερα αρκετά δεδομένα προς αξιοποίηση υπέρ του θέματος των Αγνοουμένων μας - τόσο πολιτικά όσο και νομικά. Συγκεκριμένα αναφέρονται:

η απόφαση της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης στη Δ΄ Διακρατική Προσφυγή της Κύπρου εναντίον της Τουρκίας,

η συμπερίληψη του θέματος των Αγνοουμένων στο τελευταίο περί Κύπρου ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών,

οι προσπάθειες για επίλυση του Κυπριακού και για Οικοδόμηση Μέτρων Εμπιστοσύνης,

η Ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας, και

η δημιουργία σχέσεων καλής γειτονίας μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.

Αυτά τα δεδομένα πρέπει να αξιοποιηθούν, με τρόπους και εισηγήσεις που θα απορρέουν μέσα από αυτό το Σεμινάριο. Σας ευχαριστώ.

Καλώ τώρα στο βήμα την Εκπρόσωπo της Πανελλήνιας Επιτροπής Συγγενών Αγνοουμένων κατά την Κυπριακή τραγωδία.

Κυρίες και κύριοι,

Θα θέλαμε να δώσουμε και εμείς, από την Ελλάδα τη δική μας άποψη πάνω στο θέμα των Αγνοουμένων. Σήμερα μετά από 26 χρόνια εμείς οι συγγενείς από την Ελλάδα, έχουμε την εντύπωση ότι ξεκινάμε πάλι από την αρχή. Δεν υπάρχουν λόγια που θα μπορούσαν να αποδώσουν αυτά τα συναισθήματα που έχουν δημιουργηθεί μετά τις τελευταίες εξελίξεις. Το θέμα των Αγνοούμενων ανακυκλώθηκε για 26 χρόνια σε συζητήσεις, σε πορίσματα και ψηφίσματα διεθνών οργανισμών που δεν έφεραν κανένα αποτέλεσμα. Την αιτία την γνωρίζουμε όλοι πολύ καλά. Όμως πιστεύουμε ότι δεν ήταν η μόνη αιτία η τούρκικη αδιαλλαξία και μόνο. Οι εκταφές και τα λείψανα των κοιμητηρίων της Λακατάμιας και Αγίου Κωνσταντίνου και Eλένης διαλαλούν μια αδικαιολόγητη καθυστέρηση 26 χρόνων. Και οι περισσότεροι πρέπει να γνωρίζετε και τις συνέπειες που είχαν στις οικογένειες μας. Δεν επιρρίπτουμε ευθύνες σε κανένα για αυτή την καθυστέρηση, οπότε δεν χρειαζόμαστε και δικαιολογίες. Ζητούμε αλήθεια και διεκδίκηση των επιζώντων και όλων αυτών που πέρασαν στην Τουρκία. Και το ζητούμε και το απαιτούμε από τις Πολιτείες της Ελλάδας και της Κύπρου. Το απαιτούμε από τους πολιτικούς αξιωματούχους λόγω της συμμετοχής τους στις τρέχουσες εξελίξεις. Ζητούμε να εξαντληθούν όλα τα περιθώρια διεκδίκησης των ζώντων ακόμα και νεκρών της Τουρκικής εισβολής. Πρέπει να ασκηθούν πιέσεις γιατί τώρα πια η υπόθεση των Αγνοουμένων είναι μονόδρομος και ο δικός μας μονόδρομος πρέπει να περάσει μέσα από τις φυλακές της Τουρκίας, να περάσει μέσα από τις στοές των ορυχείων, να σταματήσει σε τάφους, να επεκταθεί μέσα στα βάθη της Ανατολίας και να επανέλθει στην αγωνία των επιζώντων. Δεν επιτρέπεται άλλη χρονοτριβή, δεν επιτρέπονται πια πισωγυρίσματα. Τιμούμε τους νεκρούς μας αλλά αναζητούμε ζωντανούς και πρέπει να δοθεί σε αυτούς μια προτεραιότητα που κατά την γνώμη μας δεν την είχαν αυτά τα 26 χρόνια. Σας ευχαριστώ.

Εκλεκτοί προσκεκλημένοι και εισηγητές του σημερινού σεμιναρίου,

Αγαπητοί συνάδελφοι,

Εκ μέρους της Οργάνωσης Συγγενών Κυπρίων Αγνοουμένων Ηνωμένου Βασιλείου χαιρετίζω το σημερινό σεμινάριο το οποίο θεωρούμε πολύ χρήσιμο και ελπίζουμε να συμβάλει στην δική μας προσπάθεια για την επίλυση του προβλήματος των Αγνοουμένων μας. Δεν ζητούμε τίποτα άλλο, παρά την εξάσκηση του στοιχειώδους ανθρώπινου δικαιώματος μας να γνωρίζουμε την τύχη των προσφιλών μας προσώπων, των παιδιών και των αδελφών μας. Θεωρούμε αξιέπαινη την πρωτοβουλία για τη διοργάνωση του σεμιναρίου αυτού το οποίο πιστεύουμε ότι μπορεί να δώσει νέα ώθηση στην επίλυση του προβλήματος μας με το να επεξεργαστεί σε περισσότερο βάθος τις διάφορες πτυχές και να προτείνει πρακτικές ενέργειες. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια θα θέλαμε και εμείς ταπεινά να προτείνουμε σημεία για συζήτηση και περισσότερη αξιοποίηση τους.

Αξιοποίηση της τελευταίας Έκθεσης της Επιτροπής του Συμβουλίου της Ευρώπης για τους Αγνοουμένους η οποία μας δίνει αρκετά επιχειρήματα για άσκηση πίεσης επί της άλλης πλευρά με σημαντικότερο βήμα την Ευρωπαϊκή Ένωση, ιδιαίτερα τώρα που η Τουρκία είναι υποψήφια προς ένταξη χώρα.

Ήδη συμπληρώνονται τρία χρόνια από την συμφωνία Κληρίδη - Ντενκτάς για την συνεργασία μεταξύ των δύο πλευρών για την επίλυση του προβλήματος, την οποία ανακοίνωσε η ίδια η κυρία ΄Ωλμπράϊτ. Πρέπει να ζητήσουν τόσο τα Ηνωμένα Έθνη όσο και η Αμερικανική πλευρά την εφαρμογή αυτής της συμφωνίας.

Μετά την εκλογή του νέου Τούρκου προέδρου ο οποίος έχει κάνει ορισμένες διαφοροποιημένες δηλώσεις αναφορικά με τα δημοκρατικά και ανθρώπινα δικαιώματα στην Τουρκία, καλό θα ήταν να τεθεί υπόψη του και το πρόβλημα των Αγνοουμένων από τους αρμόδιους φορείς.

Να απαιτήσουμε την επαναλειτουργία της Διερευνητικής Επιτροπής με όρους εντολής που θα την καθιστούν αποτελεσματική επιτέλους.

Θεωρούμε ότι είναι η κατάλληλη περίοδος λόγω των επικείμενων προεδρικών εκλογών να απαιτήσουμε από την Αμερικανική Κυβέρνηση να συνεχιστεί η έρευνα για τους Κυπρίους Αγνοουμένους με αμερικανική υπηκοότητα μέχρι την διαλεύκανση της τύχης τους και να μην δεχθούμε τον όρο του υποθετικά νεκρός, έχοντας υπόψη ότι στο πόρισμα τους αναφέρεται ότι πολλοί είναι θαμμένοι με πολλούς άλλους αγνοούμενους μας.

Εμπλοκή της Βρετανικής Κυβέρνησης.

Την ίδια διαδικασία θα ήταν καλό να απαιτήσουμε και από την Βρετανική Κυβέρνηση για τους Αγνοουμένους με Βρετανική υπηκοότητα. Προς αυτή την κατεύθυνση θα μπορούσε να συμβάλει περισσότερο η Οργάνωση μας καθώς και η οργανωμένη παροικία. Η εμπλοκή της Βρετανικής κυβέρνησης θα μπορούσε να είναι μια ακόμα σοβαρή πίεση προς την Τουρκία. Τελειώνοντας θα θέλαμε να σας διαβεβαιώσουμε ότι η Οργάνωση μας θα συνεχίσει τις προσπάθειες της στο χώρο που δραστηριοποιούμαστε για όσο καιρό χρειαστεί μέχρι την διαλεύκανση της τύχης όλων των Αγνοουμένων. Οι προσπάθειες όλων μας θα είναι πιο αποτελεσματικές όταν γίνονται συλλογικά και συντονισμένα. Το σημερινό σεμινάριο ας αποτελέσει ένα σημαντικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση. Σας ευχαριστώ.

Θέλω να συγχαρώ θερμά την Παγκύπρια Οργάνωση Συγγενών Αγνοουμένων και Αδηλώτων Αιχμαλώτων για την οργάνωση αυτού του σεμιναρίου. Τέτοιου είδους σεμινάρια, συσκέψεις θα τις έλεγα, αναφορικά με την ολοκλήρωση της προσπάθειας, την επιτυχία της προσπάθειας για τη διακρίβωση όλων των Αγνοουμένων είναι πάρα πολύ χρήσιμα. Όχι γιατί είναι ανάγκη να κρατήσουν ζωντανό το θέμα στις δικές μας σκέψεις και στις δικές μας καθημερινότητες, αλλά γιατί πράγματι προβληματίζουν και δίνουν την ευκαιρία σε όλους μας να σκεφτούμε, να δούμε νέους τρόπους, αν υπάρχουν, προώθησης του θέματος ή αν πρέπει κάτι να γίνει που δεν έγινε μέχρι σήμερα. Αυτός είναι ο βασικός στόχος κατά την άποψή μου. Πρώτο θέλω να τονίσω ότι είναι δεδομένο και αποδεκτό ότι το θέμα των Αγνοουμένων δεν είναι πολιτικό θέμα, είναι καθαρά ανθρωπιστικό θέμα και για την διεθνή κοινότητα και για μας εδώ. Εμείς το βλέπουμε σαν καθαρά ανθρωπιστικό θέμα και πρέπει να πω έστω κι αν υπήρξαν από καιρού εις καιρόν κάποιες, δεν θα έλεγα συγκρούσεις, κάποιες διαφορές απόψεων ή κάποιες παρεξηγήσεις, όμως δεν υπήρξε ποτέ ενσυνείδητα τουλάχιστον το θέμα των Αγνοουμένων αντικείμενο πολιτικής εκμετάλλευσης εδώ στην Κύπρο. Και θέλω τώρα να το επαναλάβω. Αυτή είναι η εκτίμηση μου για την οποία θα ακούσετε περισσότερα από τον Πρόεδρο της Αρμόδιας Κοινοβουλευτικής Επιτροπής επί του θέματος, ότι όλοι μας, όλες οι πολιτικές παρατάξεις πιστεύουμε ότι πρέπει να συνεργαστούμε...να συνεχίσουμε να συνεργαζόμεθα για να επιτύχουμε τον κοινό μας στόχο. Διεθνώς όμως, δυστυχώς, δεν αντιμετωπίστηκε το θέμα των Αγνοουμένων σαν καθαρά ανθρωπιστικό. Και δεν είναι μόνο απλώς παράπονο, ίσως και να είναι και η βασική αιτία, για την οποία δεν μπορέσαμε να επιτύχουμε αυτό που έπρεπε να επιτύχουμε. Δεν αμφισβητώ καθόλου τα όσα έχουν επιτευχθεί με τα νέα μέσα τα επιστημονικά που προσφέρονται, με τις εκσκαφές, με τις επιμέρους συμφωνίες και τις κατ’ αρχήν συμφωνίες. Όμως βασικά το θέμα παραμένει. Και ενώ είναι ανθρωπιστικό χρειάζονται πολιτικές αποφάσεις από μέρους της διεθνούς κοινότητας. Η πρώτη πολιτική απόφαση πιστεύω είναι να παύσουν να θεωρούν την Τουρκία ότι δεν έχει ευθύνες.

Η θεωρία την οποία προσπάθησαν να αναπτύξουν κατά καιρούς ότι δήθεν οι Αγνοούμενοι είναι αποτέλεσμα διακοινοτικών ταραχών απορρίπτεται κατηγορηματικά εκ των πραγμάτων. Αντίθετο με την ιστορική αλήθεια, άρα αυτή η προσπάθεια ήταν πολιτική προσπάθεια. Χρειάζεται η αντίθετη πολιτική προσπάθεια. Να αποδείξουμε το αστήρικτο αυτού του ισχυρισμού πειστικά σ’ όλα τα κέντρα αποφάσεων.

Το δεύτερο το οποίο χρειάζεται είναι να πειστούν οι πάντες, μιλώ και πάλιν εκτός Κύπρου τα διάφορα κέντρα αποφάσεων, διεθνείς οργανισμοί, ότι το θέμα δεν τελειώνει, δεν σταματά, δεν τερματίζεται. Το θέμα παραμένει και μάλιστα με τέτοιες προσπάθειες που καταβάλλονται σήμερα ελπίζω να υπάρξει και αναβάθμιση των προσπαθειών ταυτόχρονα για να πεισθούν περί τούτου οι διάφοροι ξένοι παράγοντες.

Υπάρχει κι ένα τρίτο, πιο στενή συνεργασία μεταξύ Ελλάδας και Κύπρου. Και σ’ αυτό τον τομέα πιστεύω από μέρους της Κυβέρνησης εδώ ο Υπουργός Εξωτερικών, από μέρους της Βουλής είναι εδώ ο αρμόδιος για το θέμα Πρόεδρος της Επιτροπής ο κύριος Γεωργίου, όμως μπορώ να πω ότι είμεθα πανέτοιμοι να διερευνήσουμε οποιεσδήποτε δυνατότητες τυχόν υπάρχουν για πιο στενή συνεργασία και πιο αποτελεσματική προσπάθεια στους δικούς μας τους τομείς, του θέματος αυτού, που δυστυχώς επαναλαμβάνω εκτός Κύπρου είναι πολιτικό θέμα. Μπορεί να πήρε την απόφαση την γνωστή η τρίτη Επιτροπή, μπορεί τα Δικαστήρια να αποφανθούν, μπορεί το Συμβούλιο της Ευρώπης να ασχολείται σωστά και το χαιρετίζουμε όπως και όλους τους παράγοντες που μετέχουν σ’ αυτήν την προσπάθεια στο νομικό τομέα, τους επαινούμε και τους στηρίζουμε και όμως οι κινήσεις μας εκτός Κύπρου εκτός από αυτά που ανάφερα πρέπει να είναι βασικά πολιτικές πάνω σε πολιτικές αποφάσεις θα στηρίζονται.

Περιττό να πω ότι τιμούμε τους συγγενείς των Αγνοουμένων, περιττό να πω ότι ζούμε το μαρτύριο τους. Πέρασαν 26 χρόνια, αυτή είναι η τραγωδία, 16ος χρόνος που πραγματοποιείται ο μαραθώνιος της αγάπης αλλά πέρασαν 26 χρόνια και το ανθρώπινο δικαίωμα αυτό ακόμα στην πράξη αμφισβητείται. Ποιο δικαίωμα; Το να γνωρίζει ένας συγγενής το τι έγινε το αγαπημένο του πρόσωπο. Είναι κάτι το αδιανόητο στην δική μας εποχή και όμως συμβαίνει. Με αυτές όλες τις σκέψεις πιστεύω ότι το σεμινάριο θα είναι επιτυχές και θα μας δώσει τροφή και προβληματισμό για περαιτέρω ενέργειες πιο αποφασιστικές εν ανάγκη για να αντιμετωπίσουμε κοινές προκλήσεις και να εκπληρώσουμε και το χρέος μας στο ακέραιο. Όλο μας το χρέος. Ευχαριστώ.

Κύριε Πρόεδρε της Βουλής, κύριε Πρόεδρε του Σεμιναρίου,

Θέλω να ευχαριστήσω θερμά την Παγκύπρια Οργάνωση Συγγενών Αγνοουμένων για την πρωτοβουλία που παίρνει να διοργανωθεί σήμερα αυτό το σεμινάριο. Και όπως πολύ σωστά ετέθη από την αρχή, σκοπός του είναι ο προβληματισμός για το τι κάμνουμε για να ωθήσουμε τα πράγματα προς το να ανοίξει ο δρόμος για την επίλυση αυτού του μεγάλου ανθρωπιστικού θέματος.

Προχθές, στον Μαραθώνιο αγάπης μιλήσαμε περισσότερο συναισθηματικά, ετιμήσαμε τους τιμημένους γονείς και συγγενείς των Αγνοουμένων οι οποίοι με καρτερία τόσα χρόνια φέρουν το σταυρό του μαρτυρίου, ένα διπλό θα έλεγα σταυρό, από εκείνο των γονέων των πεσόντων. Όμως σήμερα δεν είναι η ώρα για τα ωραία λόγια, είναι η ώρα για τις σωστές σκέψεις .

Καταρχήν, πολύ σωστά ο Πρόεδρος της Βουλής, και όλοι συμφωνούμε, έχει θέσει το σωστό πλαίσιο ότι αυτό το θέμα είναι καθαρά ανθρωπιστικό. Ο κίνδυνος να διασυνδεθεί το θέμα αυτό με το κυπριακό πρόβλημα θα έχει την πιθανότητα να συνδεθεί και με την τύχη του κυπριακού προβλήματος οποιαδήποτε και να είναι η έκβαση του. Ασφαλώς μια θετική έκβαση στο κυπριακό πρόβλημα είναι σίγουρο ότι θα δώσει μεγάλη ώθηση στην επίλυση του θέματος των Αγνοουμένων. Πιστεύω όμως ότι η σύνδεση αυτή είναι επικίνδυνη διότι πέραν της περιπλοκότητας του ιδίου του Κυπριακού προβλήματος και των προοπτικών του, είναι και το γεγονός ότι υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να καταστεί το πρόβλημα των Αγνοουμένων μία από τις πτυχές του κυπριακού προβλήματος και να μπούμε σε δαιδάλους οι οποίοι δεν θα μας οδηγήσουν εκεί που σωστά θέλουμε. Δηλαδή να ανοίξει ο δρόμος για το να μάθουμε την αλήθεια για την τύχη ενός εκάστου των Αγνοουμένων μας.

Υπάρχει και ένας άλλος κίνδυνος, τον περάσαμε κατά καιρούς, ο κίνδυνος να εκληφθεί από κάποιους και αυτό το εκμεταλλεύεται κατά κόρον η τουρκική πλευρά, ότι τάχα χρησιμοποιούμε το πρόβλημα των Αγνοουμένων για πολιτική εκμετάλλευση. Όχι γιατί ενδιαφερόμαστε για την τύχη των Αγνοουμένων, αλλά με το πως θα παρενοχλούμε την Τουρκία ή να τη δυσκολεύουμε, να την εκθέτουμε στο εξωτερικό κτλ. Επομένως έχει μεγάλη σημασία η αξιοπιστία μας και ο τρόπος με τον οποίο θα πείσουμε τον διεθνή παράγοντα ακριβώς διότι χρειαζόμαστε τον διεθνή παράγοντα για να προχωρήσει και ο ίδιος με πρακτικούς τρόπους προς την κατεύθυνση της Τουρκίας. Πρέπει να πείσουμε για την ειλικρινή μας διάθεση, να αντιμετωπίσουμε το θέμα αυτό σαν ανθρωπιστικό και να προσπαθήσουμε να αποδείξουμε ότι το θέμα δεν είναι από μέρους μας αντικείμενο πολιτικής εκμετάλλευσης.

Πέρασαν πάρα πολλά χρόνια και νομίζω ότι με την παρέλευση των χρόνων, κάποιοι κάπου, όχι στην Κύπρο, νόμισαν ότι θα μπορούσε αυτό το θέμα να σβήσει, να κλείσει, να ξεχαστεί. Απεναντίας όσον περισσότερο περνούν τα χρόνια τόσον καθίσταται η ανάγκη της αναζήτησης της αλήθειας με πειστικά κριτήρια για τον κάθε συγγενή, διότι είναι πολύ λογικό ότι με την παρέλευση όλων αυτών των χρόνων, καλώς ή κακώς, λανθασμένα ή σωστά, εξ επί τούτου ή καλοπροαίρετα, πιθανώς σε πολλούς συγγενείς να φθάνουν διάφορες πληροφορίες, μπορεί όχι διασταυρωμένες, μπορεί όχι αποδεδειγμένες αλλά δημιουργούν και εντείνουν, θα έλεγα, την δική τους αγωνία αλλά και την δική τους αμφιβολία η οποία λήγει μόνο εάν έχουν μπροστά τους πειστικά κριτήρια για τη τύχη ενός εκάστου εξ’ αυτών. Γι’ αυτό είναι που πιστεύω ότι η παρέλευση των χρόνων δυναμώνει και χαλυβδώνει τη δική μας πίστη και πείσμα εις το ότι μέχρι τέλους έχουμε υποχρέωση να αναζητήσουμε την αλήθεια. Η αλήθεια δεν είναι τίποτα το κακό, για την τύχη ενός εκάστου των Αγνοουμένων μας. Εξάλλου δεν λέμε και τίποτα παράλογο, όταν είδαμε και ακούσαμε χειροπιαστές ιστορίες με αποτελέσματα για αδήλωτους αιχμαλώτους εις τον πόλεμο Ιράν - Ιράκ, για υποψίες εις το Βιετνάμ και αλλού. Επομένως οι πληροφορίες οι οποίες έχουμε, διασταυρωμένες ή όχι, αποδεδειγμένες ή όχι, επιβάλλουν εις την αναζήτηση της αλήθειας. Και επιπροσθέτως, δεν μπορούν οι συγγενείς των δικών μας Αγνοουμένων να τύχουν διαφορετικής μεταχείρισης από ότι τυγχάνουν σήμερα οι συγγενείς των Αγνοουμένων της Βοσνίας ή οι συγγενείς των Αγνοουμένων του Κοσσόβου ή οι συγγενείς των Αγνοουμένων της Ρουάντα και ούτω κάθε εξής.

Από την ώρα που έχει η επιστήμη προοδεύσει σε τέτοιο βαθμό ώστε να υπάρχουν τόσα τεχνολογικά μέσα πάσης μορφής, δεν αναφέρομαι μόνο στο DNA, υπάρχουν χίλια άλλα δυο σύγχρονα μέσα. Δεν μπορεί, αυτά να μπήκαν στον δρόμο προς εφαρμογή στην Βοσνία, στο Κόσσοβο και αλλού, και οι δικοί μας συγγενείς Αγνοουμένων να τύχουν διαφορετικής μεταχείρισης. Επιπρόσθετα πολλοί νομίζουν ότι, όπως είναι και η θέση της τουρκικής πλευράς, θα μπορούσαν να ληφθούν γενικές αποφάσεις. Χρησιμοποιήθηκαν οι φράσεις υποθετικά νεκρός και ούτω κάθε εξής. Αυτό το πράγμα δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό, επαναλαμβάνω δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό για τους λόγους που ανέφερα προηγουμένως και επιβάλλεται η εξατομικευμένη εξέταση μιας - μιας όλων των περιπτώσεων των Αγνοουμένων για να δοθούν με πειστικά κριτήρια απαντήσεις, εξάλλου αυτό αναγνωρίζεται μέσα από την συμφωνία Κληρίδη - Ντενκτάς της 31ης Ιουλίου του 1997, όπου δια της υπογραφής και των δύο ηγετών, αναγνωρίζεται το δικαίωμα του συγγενή να γνωρίζει με πειστικά κριτήρια για την τύχη του δικού του.

Έγιναν πολλά πράγματα, ξεκινήσαμε πρώτα στην αρχή με ελπίδες μέσω της υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών Επιτροπής για διερεύνηση της τύχης των Αγνοουμένων, τη λεγόμενη ΔΕΑ. Και κάθε φορά αποδεικνύετο η κακοπιστία της τουρκικής πλευράς. Συμφωνήθηκαν όροι εντολής, πάλιν η τουρκική πλευρά έφερνε εμπόδια. Συμφωνήθηκαν τα κριτήρια, έγιναν περίπου 5 συμφωνίες. Φτάσαμε μέχρι το 1993 -94, δεν έχουν σημασία τώρα οι ημερομηνίες, που να συμφωνήσουμε ακόμα και σε κριτήρια για το πως τελειώνει η διερεύνηση μιας υπόθεσης και πως ταξινομείται. Και πάλιν η τουρκική πλευρά έφερνε ενστάσεις για να ξεκινήσει το έργο της αυτή η επιτροπή. Με διάφορες δικαιολογίες, δυστυχώς και κατά τη διάρκεια της θητείας του αποθανόντος κύριου Ρίττερ ηναλώθη όλος του ο χρόνος για να συζητούμε ξανά από την αρχή πως θα δουλέψει η Διερευνητική Επιτροπή.

Ήρθε η συμφωνία της 31ης Ιουλίου του 1997. Αυτή η συμφωνία, κατά την άποψή μου, είναι σταθμός, διότι εάν εφαρμοστεί θα ανοίξει το δρόμο σίγουρα διάπλατα για την διακρίβωση της τύχης των Αγνοουμένων. Όχι γιατί η υπόθεση των δικών μας Αγνοουμένων είναι υπόθεση νεκρών, προσέξετε, η θέση μας είναι ξεκάθαρη, για μας ένας έκαστον των Αγνοουμένων είναι Αγνοούμενος, εκτός εάν ατομικά αποδειχθεί ότι είναι είτε ζωντανός οπότε επιστρέφεται, απελευθερώνεται και επιστρέφεται στους οικείους του είτε με αποδεικτικά κριτήρια σύγχρονα αποδεικνύεται ότι είναι νεκρός. Εάν δεν είναι ούτε ζωντανός ούτε νεκρός παραμένει Αγνοούμενος. Αλλά δεν είναι αυτό το θέμα. Το θέμα είναι ότι εάν εφαρμοστεί η συμφωνία της 31ης Ιουλίου σημαίνει ότι μια σειρά από υποθέσεις θα παρουσιαστούν ενώπιον της ΔΕΑ. Η ΔΕΑ δεν έχει να κάνει τίποτα με την εφαρμογή της συμφωνίας της 31ης Ιουλίου, αλλά θα παρουσιαστούν ενώπιον της ΔΕΑ για να ληφθεί οριστική απόφαση γι’ αυτές. Γύρω από την μαρτυρία που θα συγκεντρωθεί για πολλές από αυτές τις υποθέσεις θα εμπλουτιστεί η διερεύνηση για όλες τις άλλες υποθέσεις που εναπομένουν. Εδώ θα ήθελα να πω ότι επειδή διεφάνη ότι μέσα από αυτή την συμφωνία θα υπήρχε αυτό το αποτέλεσμα ο κύριος Ντενκτάς επανήλθε και πάλιν λέγοντας ότι αρνείται να εφαρμόσει αυτή την συμφωνία διότι τάχα μέσα στους καταλόγους των Αγνοουμένων έχουμε και τους φονευθέντες εις το Πραξικόπημα και μεγαλοποιούμε τον κατάλογο για να εκθέτουμε, όπως ισχυρίζεται, την τούρκικη πλευρά και να κάνουμε προπαγάνδα εναντίον του. Κι όμως όταν ο κύριος Ντενκτάς συμφωνούσε, συνήπτε αυτή την συμφωνία με τον κ. Κληρίδη τέτοιο θέμα δεν ήγειρε. Όταν κάμνεις μια συμφωνία εγείρεις όλα τα προβλήματα που νιώθεις ότι πιθανόν να έχεις και παίρνεις τις απαντήσεις σου και ακολούθως συμφωνείς. Όχι συμφωνείς και μετά αφού συμφώνησες λέεις «Ε ναι δεν την εφαρμόζω διότι έχεις τους πραξικοπήματος». Αλλά εν πάση περιπτώσει και σ’ αυτή την περίπτωση εμείς για να αποδείξουμε την δική μας αξιοπιστία υποβάλαμε εις την κυρία Χέρκους τότε τον κατάλογο των φονευθέντων κατά το πραξικόπημα. Και έρχονται και λεν τώρα ότι η λίστα που δώσετε είναι πολύ μικρή, δεν ανταποκρίνεται προς την πραγματικότητα.

Εδώ οφείλω να σας πω ότι διήλθαμε μια περίοδο όπου υπήρχε πράγματι, είχε η δική μας πλευρά πράγματι κάποιες δυσκολίες σε ότι αφορά την αξιοπιστία της ότι δεν ήσαν ειλικρινείς οι προθέσεις μας για αναζήτηση της αλήθειας και ότι είχε κάποιαν πολιτική χροιά, είχαν πολιτική χροιά η χειρισμοί μας. Δεν μπορούσαμε όμως και δεν νομίζω ότι μπορούμε να μείνουμε με σταυρωμένα τα χέρια. Δεν αρκεί να ερχόμαστε και να λέμε κάθε φορά στους συγγενείς των Αγνοουμένων, κοιτάξετε η τουρκική αδιαλλαξία, δεν μπορεί να γίνει τίποτα, τι θα κάνουμε. Πρέπει να κάνουμε εκείνα τα οποία εμείς μπορούμε για να εξωθήσουμε τα πράγματα προς το να ανοίξει αυτός ο δρόμος. Και εδώ υπάρχουν δυσκολίες. Υπάρχουν δύο ειδών ενέργειες οι οποίες μπορούν να γίνουν.

Η μία είναι αυτή της διεθνοποίησης, της παρουσίασης του θέματος στα διεθνή βήματα, δεν αντιλέγω επ’ αυτής, αλλά σας λέω ότι αυτή αφήνει απλώς το θέμα ζωντανό, δεν το αφήνει να ξεχαστεί διεθνώς, ασκεί μια πίεση προς την Τουρκία. Δεν λύει το πρόβλημα. Το πρόβλημα και είδαμε ότι έχουμε να κάνουμε με μια Τουρκία, η οποία δεν ιδρώνει το αυτί της, τις περισσότερες φορές για διεθνείς παρενοχλήσεις ή διεθνή ψηφίσματα ή διεθνείς πιέσεις. Δεν λέω ότι αυτό δεν χρειάζεται, δεν πιστεύω όμως ότι είναι η κύρια, το κύριο μέρος των προσπαθειών μας.

Πιστεύω ότι το κύριο μέρος των προσπαθειών μας είναι να ενεργήσουμε με τέτοιον τρόπο για να εξωθήσουμε τα πράγματα προς την σωστή κατεύθυνση που θέλουμε, δηλαδή να ανοίξει ο δρόμος για την σωστή διερεύνηση ενός εκάστου, μιας εκάστης των περιπτώσεων και για να υπάρξουν τα αποτελέσματα. Και προς τούτο νομίζω ότι έχουμε κάμει πρόσφατα τέτοια βήματα τα οποία μου επιτρέπουν υπεύθυνα να σας πω ότι πράγματι αυτήν την στιγμή η αξιοπιστία μας και η ειλικρινής μας διάθεση για αλήθεια και όχι για προπαγάνδα και πολιτική εκμετάλλευση, τυγχάνει αναγνωρίσεως από πολλούς σε πολλές πλευρές και ευελπιστώ ότι με τα μέτρα τα οποία ανακοινώσαμε και θα πάρουμε, τα οποία δεν είναι τα τελευταία, νομίζω ότι τα πράγματα θα εξωθηθούν προς την σωστή κατεύθυνση. Διότι τον τελευταίο καιρό υπήρξαν τέτοιες εξελίξεις τις οποίες δεν μπορούμε να υποτιμούμε, παρόλο το γεγονός ότι αν πάρουμε έναν έκαστον των συγγενών, το δράμα του είναι δράμα και η αγωνία του είναι αγωνία.

Όμως, όλη η προσπάθεια που γίνεται είναι για να μας φέρει τελικά προς το σωστό μας στόχο. Έγινε νέα ταξινόμηση όλων των φακέλων, έγινε άνοιγμα των φακέλων, διερεύνηση τους ξανά, έγιναν νέες έρευνες για να συγκεντρωθούν νέες μαρτυρίες οι οποίες να προστεθούν εις τους φακέλους, αποφασίστηκε η απόφαση που λήφθηκε για τις 126 περιπτώσεις, οι οποίες 126 περιπτώσεις σύμφωνα με τα πορίσματα επιτροπής και γνωματεύσεις δεν εδικαιολογούντο, όχι δεν εδικαιολογούντο, εδικαιολογούντο, αλλά αύξαναν την αξιοπιστία όσον αφορά την αναζήτηση των υπολοίπων εξαιτίας των μαρτυριών που υπάρχουν εις το περιεχόμενο αυτών των φακέλων, των 126. Θέλω να τονίσω πάρα πολύ τη σημασία που αποδίδεται εις την μαρτυρία η οποία πρέπει να υπάρχει εις τους φακέλους για την κάθε περίπτωση διότι αυτή η μαρτυρία οδηγεί τα πράγματα εκεί στα οποία επιθυμούμε να υπάρξει και δυστυχώς οι φάκελοι χρειάζονται κι άλλον εμπλουτισμό και ξανά άνοιγμα και ξανά πληροφορίες και θα επανέλθω σε λίγο για να πω πως αυτό μπορεί να γίνει κατορθωτό.

Έναν άλλο γεγονός σημαντικό το οποίο έχει επισυμβεί είναι ο αμερικανικός νόμος από το Αμερικανικό Κογκρέσο για την διακρίβωση της τύχης των πέντε. Αυτή η έρευνα είχε σαν πρώτο αποτέλεσμα την πρώτη διαλεύκανση της τύχης ενός Αγνοουμένου, του Κασάπη, αλλά ήταν το πρώτο βήμα. Εγώ πιστεύω ότι ο Κασάπης μαζί με το μικρό ήρωα και μεγάλο ήρωα της ιστορίας των Αγνοουμένων, Ζήνωνα Ζήνωνος, ανοίγουν το δρόμο και την πόρτα για την διαλεύκανση των Αγνοουμένων διότι η αμερικανική έρευνα δεν έχει λήξει. Η Αμερικανική έρευνα έχει σταματήσει εκεί που διαπιστώθηκαν τα αποτελέσματα της αλλά οι όροι εντολής της παραμένουν ανοικτοί και έχω λόγους να ευελπιστώ ότι στην συνέχεια θα πρέπει να υπάρξει και νέα δραστηριοποίηση.

Το επόμενο μεγάλο βήμα ήταν οι εκταφές. Μεγάλο θάρρος, πολύ σωστά ελέχθη από την εκπρόσωπο των Ελλαδιτών Αγνοουμένων και με την ευκαιρία λέω εδώ ότι όταν μιλούμε για Αγνοούμενους της τραγωδίας του 1974 ούτε διακρίνουμε ούτε ξεχωρίζουμε μεταξύ Ελλήνων της Κύπρου Αγνοουμένων και Ελλήνων της Μητροπολιτικής Ελλάδας. Για να το βάλω έτσι πιο καθαρά, ο αγώνας είναι κοινός και με την ευκαιρία αυτή θέλω να πω κάτι που έλεγα συνεχώς στους ξένους. Κάποτε οι ξένοι τα είχαν με τις επιτροπές σας και τους έλεγα χωρίς την συνεργασία των συγγενών το πρόβλημα των Αγνοουμένων δεν λύεται. Χαίρομαι τώρα διότι υπάρχει αυτή η αγαστή συνεργασία, αυτή η αγαστή κατανόηση και ο ρόλος που διαδραματίζουν οι επιτροπές των Αγνοουμένων είναι εποικοδομητικός και δια αυτού του τρόπου παράγονται και αποτελέσματα. Και δεν μπορούμε να μην πούμε ότι αυτά δεν είναι αποτελέσματα, αυτά τα οποία έχουν μέχρι της στιγμής παραχθεί. Οι εκταφές με τους Physicians for Human Rights για να σας δώσω να καταλάβετε την έκταση των δυσκολιών μας είχαμε επί ένα ολόκληρο χρόνο διαπραγματεύσεις με μιαν Αργεντινή ομάδα η οποία τελικά μας ξεγέλασε για να έρθει να κάμει αυτήν την υπόθεση. Η καθυστέρηση φυσικά οφείλεται πρώτον στο γεγονός ότι δεν υπήρχαν προηγουμένως οι σύγχρονες τεχνολογικοί μέθοδοι όπως του DNA. Αλλά δεν είναι μόνο το DNA., είναι η πείρα που απέκτησαν αυτοί οι οργανισμοί από αλλού από τη Βοσνία, όπως οι Physicians for Human Rights, πείρα η οποία είναι σημαντικότατη για το θέμα αυτό και προχωρούμε με τις ταυτοποιήσεις και αναγνωρίσεις τόσο των πεσόντων όσο και των Αγνοουμένων, όσων υπάρχουν, διότι αυτό μας φωτίζει, μας ανοίγει κάποιο φως. Kαι θέλω να σας δώσω ένα παράδειγμα.

Η περίπτωση του ήρωα Ζήνωνα Ζήνωνος. Bγήκαν αμέσως μόλις έγινε γνωστόν περί του Ζήνωνα Ζήνωνος, πολλοί συμμαχητές του, συμπολεμιστές του και άρχισαν να μιλούν για αυτόν και να λένε και να περιγράφουν πως τον επήραν εις το Νοσοκομείο, πως πέθανε κλπ., κλπ. πράγματα τα οποία τα γνώριζαν, και ασφαλώς όταν τους είπαν δικαιολογημένα “μα καλά τόσα χρόνια γιατί δεν μιλούσατε και υπήρχε μια οικογένεια η οποία τον αναζητούσε και έκλαιγε και ήθελε να μάθει για την τύχη του”, η λογική τους απάντηση και κατ’ εμένα σωστή, είναι “που ξέραμε εμείς ότι ο Ζήνωνας Ζήνωνος αυτό το παιδί, ο συμπολεμιστής μας που πέθανε δίπλα μας είναι Αγνοούμενος. Δεν ξέραμε. Δεν ξέραμε ότι είναι στον κατάλογο των Αγνοουμένων”. Επομένως από εδώ βγαίνει αβασάνιστα το συμπέρασμα ότι χρειάζεται να ξαναδούμε εξ υπαρχής όλους τους φακέλους και να ξεκινήσουμε νέες προσπάθειες διότι επαναλαμβάνω οι πληροφορίες στο περιεχόμενο των φακέλων βοηθούν τα μέγιστα και σε ταυτοποιήσεις αλλά και σε πολλές άλλες πληροφορίες πολύτιμες που θα μας δώσουν.

Είναι γι’ αυτό τον λόγο που θα προχωρήσουμε τώρα να ενημερώσουμε τους συγγενείς των 126 για το περιεχόμενο των φακέλων. Δεν βγάζουμε συμπεράσματα, ενημερώνουμε για το περιεχόμενο, τι λέει μέσα ο φάκελος και για ποιους λόγους κρίναμε ότι εξαιτίας αυτού του περιεχομένου δεν τον υποβάλαμε στη ΔΕΑ. O συγγενής θα έχει την ευχέρεια να έχει εκείνος τις πληροφορίες και αν δεν συμφωνεί με το περιεχόμενο του φακέλου να το θέσει και αμέσως θα ενεργοποιηθεί επιτροπή παρόμοια της παλιάς που κατέληξε σ’ αυτό το συμπέρασμα, η οποία θα επανεξετάσει το αίτημά του και θα ξαναγίνει έρευνα και αναλόγως των πορισμάτων της νέας έρευνας θα αποφασιστεί. Εάν αποφασιστεί ότι πρέπει να κατατεθεί εις τη ΔΕΑ, θα κατατεθεί στη ΔΕΑ. Το δεύτερο είναι ότι, και αυτό είναι απαραίτητο να γίνει για να προχωρήσουμε στη δημοσιοποίηση του καταλόγου όλων των Αγνοουμένων.

Με αυτό τον τρόπο βοηθούμε, επαναλαμβάνω, για τη συλλογή πληροφοριών, παράδειγμα Ζήνωνας Ζήνωνος, αλλά ταυτόχρονα καταρρίπτουμε το επιχείρημα της τουρκικής πλευράς ότι τάχα έχουμε και διογκώνουμε τα νούμερα, Αγνοουμένους, με φονευθέντες κατά το πραξικόπημα μέσα στον κατάλογο των Αγνοουμένων μας. Διότι η δημοσιοποίηση ταυτόχρονα με τις ταυτοποιήσεις, ταυτόχρονα με το γεγονός ότι είμαστε ειλικρινείς και λέμε μάλιστα, στην περίπτωση Ζήνωνα Ζήνωνος τον αναζητούσαμε ως Αγνοούμενο και από λάθη δικά μας και από τη σύγχυση τη δική μας αυτός ο ήρωας βρισκόταν θαμμένος στο δικό μας κοιμητήριο. Τι το πιο ειλικρινές να πούμε την αλήθεια που φανερώνει τις καλές μας προθέσεις και που καταρρίπτει οποιαδήποτε προσπάθεια της τουρκικής άρνησης. Και τέλος θα προχωρήσουμε και στον κατάλογο των πεσόντων. Με τον κατάλογο των πεσόντων πέραν των υποχρεώσεων μας, των ηθικών υποχρεώσεων απέναντι στους πεσόντες, θα υπάρχει και μια μικρή έρευνα για το πως έπεσε ο κάθε ήρωας του ’74. Μέσα από αυτή την έρευνα είμαι σίγουρος ότι θα βγουν και πληροφορίες για Αγνοούμενους. Εάν δηλαδή κοντά στους συμπολεμιστές πεσόντες υπήρχε και κάποιος άλλος, του οποίου σήμερα η τύχη αγνοείται, θα έρθει πληροφορία και γι’ αυτήν την περίπτωση. Πιστεύω ότι με αυτούς τους τρόπους και αυτά τα από μέρους μας μονομερή βήματα και επαναλαμβάνω ότι επεξεργαζόμαστε και όταν είμαστε σε θέση θα μελετήσουμε και άλλους μονομερείς τρόπους, που να εξωθήσουμε τα πράγματα εκεί που θέλουμε. Πιστεύω ότι θα μπορέσουμε να υπάρξει το επόμενο βήμα. Πιστεύω πως με αυτούς τους τρόπους τα πράγματα θα εξωθηθούν για να εφαρμοστεί η συμφωνία της 31ης Ιουλίου.

Δεν υποτιμώ την ανάγκη διεθνοποίησης, με συγχωρείτε κύριε Πρόεδρε αν μακρηγορώ, αλλά θα τα βάλουμε όλα κάτω για να είμαστε σε θέση να γίνει μετά συζήτηση, και τελειώνω και εγώ σύντομα. Όταν θα τελειώσουν οι ανακοινώσεις οι τελευταίες, έχουμε ετοιμάσει οδηγίες προς όλες μας τις διπλωματικές αποστολές και αμέσως θα γίνει μια διεθνής προσπάθεια για να ενημερωθούν όλες οι κυβερνήσεις για τις ειλικρινείς προθέσεις μας και την αξιοπιστία μας.

Πιστεύω ότι το νήμα, ένα περίπλοκο νήμα όσον περνούν τα χρόνια, το νήμα της υπόθεσης της διαλεύκανσης της τύχης των Αγνοουμένων άρχισε να ξετυλίγεται. Ξετυλίγεται πρώτα σιγά - σιγά, πρώτος, δεύτερος αλλά σιγά - σιγά θα ξετυλιχθεί είμαι σίγουρος. Ζητώ την συνεργασία όλων σας, ζητώ και παρακαλώ θερμά την συνεργασία και εις την Ελλάδα για να εμπλουτισθεί, για να συμπληρωθεί η Τράπεζα του Γενετικού υλικού. Είναι σημαντικό αυτό το πράγμα, που γίνεται όπως έχω εξηγήσει σήμερα για το σωστό δρόμο, δεν γίνεται για κανέναν άλλο σκοπό. Πιστεύω ότι εν τω μεταξύ θα μιλήσει ο Γενικός Εισαγγελέας για τη σημασία της διακρατικής προσφυγής, τη σημασία της αναφοράς του θέματος των Αγνοουμένων σε ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας, πιστεύω ακόμα αν υπάρχει πιθανότης σε ατομικές προσφυγές, είμαι υπέρ της σωστής διεθνοποίησης για υποστήριξη των προσπαθειών, όχι απλώς για να δημιουργούμε εις τα διεθνή βήματα προβλήματα και τέλος υπάρχει το μεγάλο ερώτημα. Στις συνομιλίες θέτομε το θέμα των Αγνοουμένων; Η δική μου ταπεινή απάντηση είναι ότι δεν συμφέρει εις το πρόβλημα των Αγνοουμένων να περιπλακεί με τις συνομιλίες. Δεν χάνουμε την ευκαιρία, θέλω να σας διαβεβαιώσω. Πολλές φορές πάρα πολλοί συγγενείς, τους ακούω και από τα τηλέφωνα, τους καταλαβαίνω όταν μιλούν στα ραδιόφωνα, ότι πρέπει πρώτον, πρέπει πάντα να θυμόμαστε. Σας διαβεβαιώ είναι πρώτο, πάντα θυμόμαστε, δεν το έχουμε βάλει στο περιθώριο, θέλει πολλή δουλειά, συστηματική δουλειά, μικρά - μικρά βήματα για να μας οδηγήσουν εις τα μεγάλα, αλλά αν το περιπλέξουμε εις τις συνομιλίες, πολύ φοβάμαι ότι θα γίνει αντικείμενο πολιτικής, πολιτικού δούναι και λαβείν και θα είναι εις βάρος μας. Θα το δούμε εις τη συνέχεια πως μπορούμε κι αυτό το θέμα να το εξωθήσουμε, σας διαβεβαιώ πως κάθε φορά που πάμε για συνομιλίες , με κάποιον τρόπο, με τον άλφα ή το βήτα, το θέμα αυτό εγείρετο όχι πιθανώς εις τον Ντενκτάς, αλλά τουλάχιστον εις τα Ηνωμένα Έθνη και σε όσους μπορούν να βοηθήσουν. Σας ευχαριστώ πολύ.

Ήθελα να αναφέρω το εξής, μήπως υπάρξει καμιά παρεξήγηση τι εννοούμε ανθρωπιστικό θέμα διεθνώς. Τοπικά είναι ασυζητητί ανθρωπιστικό θέμα. Τι εννοούμε ανθρωπιστικό θέμα διεθνώς και τι εννοούμε ανάγκη για πολιτικές αποφάσεις. Για μας δεν υπάρχει θέμα, είναι ανθρωπιστικό θέμα, το κατεξοχήν ανθρωπιστικό θέμα. Αν θέλετε, αν μιλούμε για μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης αυτό είναι το νούμερο ένα. Δεν υπάρχει αμφιβολία. Αλλά και πριν από τα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης, εγώ θα έλεγα, διότι το κριτήριο είναι καθαρά ανθρωπιστικό. Στα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης μπορεί να υπάρξει και κάποιο στοιχείο πολιτικό. Μιλώ διεθνώς, δεν είναι σίγουρα για ανθρωπιστικούς λόγους που η Τουρκία αρνείται να συνεργαστεί. Είναι καθαρά πολιτικοί λόγοι. Δεν είναι ανθρωπιστικοί λόγοι για τους οποίους οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Ενωμένη Ευρώπη δεν πιέζουν την Τουρκία. Είναι καθαρά πολιτικοί. Σίγουρα να μην δημιουργήσουμε προβλήματα σε διεθνή βήματα όταν δεν πρέπει, όμως θα πρέπει να πάρουμε όπως λέγεται πολλές φορές το ταύρο από τα κέρατα μετά από 26 χρόνια. Διότι θα πρέπει να γίνει δεκτό ότι εκτός από όλα τα οποία γίνονται εντός της Κύπρου, εκσκαφές, επιστημονικά μέσα αλλά και εκτός, προσφυγές εις το Συμβούλιο της Ευρώπης, στα Δικαστήρια διακρατική προσφυγή, ατομικές προσφυγές, υπάρχει καθαρά και η ανάγκη να υποχρεωθεί η Τουρκία να συνεργαστεί, διότι και μία-μία τις περιπτώσεις να τις πάρουμε, η πλειονότης των περιπτώσεων αφορούν πρόσωπα τα οποία χάθηκαν στην Τουρκία, ακόμα και πρακτικά να το δούμε. Επομένως η Τουρκία έχει να λογοδοτήσει. Δεν είναι οι εδώ Τουρκοκύπριοι ή οποιοιδήποτε άλλοι που πρέπει να λογοδοτήσουν.

Πολλές φορές, και θυμάμαι όταν ήμουν Πρόεδρος και διαμήνυσα προς την τουρκική πλευρά δεν έχω κανένα λόγο να εκμεταλλευτούμε αυτό το θέμα, εάν έχετε κρατουμένους βρέστε τρόπο να φύγουν από τα κρατητήρια και δεν θα κάνουμε λόγο. Αυτό το διεμήνυσα εγώ. Καμία ανταπόκριση. Διότι η Τουρκία δεν θέλει να παραδεχτεί ότι είχε συλλάβει ένα σωρό ομήρους και αιχμαλώτους. Το θέμα δεν είναι μόνο το τι έγιναν οι 126 ή οι 226, να το βρούμε, να το διαπιστώσουμε σίγουρα είναι πρόοδος, αλλά εκείνο που έχει σημασία να δούμε από αυτόν τον συνολικό προβληματισμό σ’ αυτό το σεμινάριο τι κάμνουμε και προς την κατεύθυνση την άλλη, που είναι ακόμα κι αν τα πάρουμε πάνω σε ατομική βάση επαναλαμβάνω είναι η πλειοψηφία. Όμως υπάρχει και ένα θέμα βασικό, αρχής, που είναι θέμα ανθρώπινου δικαιώματος. Αυτά ήθελα να πω. Ευχαριστώ κύριε Πρόεδρε.

Κύριε Πρόεδρε, κύριε Υπουργέ, κύριε Γενικέ Εισαγγελέα, κυρίες και κύριοι,

Εικοσιέξη χρόνια σχεδόν μετά από πολύπλοκες εσωτερικές και διεθνείς διαδικασίες, μετά από σειρές διπλωματικών ενεργειών και διαβημάτων, μετά μακρές συνεννοήσεις και επώδυνους συμβιβασμούς, παρεμβάσεις σε διεθνείς οργανισμούς, μετά από ρημαγδούς δηλώσεων, αντιδηλώσεων αλλά και από διαδηλώσεις, λαϊκές κινητοποιήσεις και προσπάθειες διαφώτισης, μετά από διαβεβαιώσεις και υποσχέσεις όμως κρίνοντας από το αποτέλεσμα μετά από 26 χρόνια ματαιοπονίας το θέμα των Αγνοουμένων είναι δυστυχώς ακόμα μπροστά μας. Για δεκάδες σπίτια ένα κρεβάτι αδειανό, για εκατοντάδες οικογένειες μια πληγή κυριολεκτικά στο δικό τους σώμα που δεν λέει να κλείσει, για τις Κυβερνήσεις Κύπρου και Ελλάδος ένα από τα πιο λεπτά θέματα που απαιτεί λύση.

Για αρκετούς μια ενοχλητική παρελθοντολογία που απειλεί τον εφησυχασμό τους. Για άλλους πάλι προνομιακό πεδίο, για εύκολη συγκίνηση και δωρεάν μαθήματα πατριωτισμού. Για μερικούς ευκαιρία καριέρας. Για την λαϊκή συνείδηση πάντως στην Κύπρο και την Ελλάδα ένα πραγματικά ανθρώπινο πρόβλημα που η λύση του έχει καθυστερήσει απαράδεκτα πολύ.

Και πράγματι βλέποντας εκ των υστέρων τα πράγματα, με ψυχραιμία, αλλά και με τη γνώση που συχνά έρχεται όταν αντιμετωπίζεις πολλές τέτοιες καταστάσεις και ξέρεις ότι συμβαίνουν σε τέτοιου είδους διευθετήσεις δεν μπορεί κανείς να μην εντυπωσιαστεί από τις καθυστερήσεις που σημειώθηκαν στην αντιμετώπιση του θέματος. Και σίγουρα κανείς δεν μπορεί να κατηγορήσει γι’ αυτό την ελληνική πλευρά.

Τον Ιανουάριο του ’75 ήδη δραστηριοποιήθηκε έντονα στην Ad-Hoc Eπιτροπή που στήθηκε στα πλαίσια των πρώτων διαβουλεύσεων μεταξύ εκπροσώπων των δύο κοινοτήτων υπό την αιγίδα της ειρηνευτικής δύναμης. Έθεσε το θέμα στον τρίτο γύρο των συνομιλιών στην Βιέννη τον Ιούλιο του ’75. Μετά την αποχώρηση τον Αύγουστο του ’75 του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού και ενώ συνεχίζονται οι Δικοινοτικές συναντήσεις για το θέμα προσέφυγε στην τρίτη επιτροπή της Γενικής Συνέλευσης. Πήγε τον επόμενο χρόνο στην Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στην Γενεύη, εισηγήθηκε στον Γενικό Γραμματέα και εν συνεχεία δέχθηκε πρόταση του για σύσταση τριμελούς επιτροπής με συμμετοχή της Διεθνούς Επιτροπής Ερυθρού Σταυρού. Όλα όμως προσέκρουαν στην τουρκική αδιαλλαξία.

Από το ’77 αρχίζει η διελκυστίνδα για την ίδρυση της ΔΕΑ που διήρκησε μέχρι το ’81 οπότε και συμφωνήθηκε η σύσταση της. Χρειάστηκαν όμως άλλα τρία χρόνια για να συμφωνηθούν οι διαδικαστικοί της κανόνες. Όταν τον Μάϊο του ’74 άρχισε επιτέλους το διερευνητικό της έργο διαπιστώθηκε ότι οι διαδικαστικοί κανόνες δεν αρκούσαν για να μπορεί η ΔΕΑ να παράγει έργο. Χρειάζονταν και κατευθυντήριες γραμμές για τις έρευνες. Για να βρεθούν αυτές καθώς και τα κριτήρια για την εξαγωγή συμπερασμάτων χρειάστηκε να περάσουν άλλα 10 χρόνια. Μιλάμε δηλαδή για μια απίστευτη ιστορία καθυστερήσεων και χρονοτριβών που κατέληγε σχεδόν πάντα σε συμβιβασμούς επί διαδικασιών θνησιγενών από την αρχή. Για παράδειγμα όταν καθιερώνεται η αρχή της ομοφωνίας στη ΔΕΑ, μεταξύ των τριών μελών, πόσα περιθώρια για ουσιαστική εργασία και έκδοση πορισμάτων μπορεί να έχει η ΔΕΑ όταν η τουρκική πλευρά νομίμως πλέον μπορεί να ελέγξει τις εξελίξεις.

Τώρα το γιατί δεχθήκαμε τέτοιες μεθοδεύσεις είναι μια συζήτηση που ίσως θα μας πάρει μακριά, πολύ μακριά και δεν είναι του παρόντος. Το γεγονός είναι ότι οι αλλεπάλληλες χρονοτριβές, παρελκύσεις, αναβολές τραβούσαν απίστευτα σε μήκος και θα μπορούσε κανείς και να γελάει αν όλο αυτό το διάστημα δεν υπήρχαν συγγενείς, φίλοι που περίμεναν με αγωνία να μάθουν τι έγιναν οι δικοί τους και άντ’ αυτού πληροφορούνταν κατά καιρούς τις διάφορες φάσεις ενός κακόγουστου σήριαλ το οποίο δεν μπορούσαν να επηρεάσουν. Αλλά το σήριαλ δεν σταμάτησε εκεί. Οι φάκελοι κατατέθηκαν στην ΔΕΑ αλλά έρευνες δεν έγιναν ποτέ. Οι συνεδριάσεις της ΔΕΑ αναλώνονταν σε αστείο περισσότερες φορές διάλογο και όταν το ’96 αποχώρησε το τρίτο μέλος της ΔΕΑ χρειάστηκε να περάσουν δύο χρόνια για να οριστεί το νέο τρίτο μέλος το οποίο και όταν ορίστηκε πάλιν δεν καταλάβαμε να προέκυψε καμιά διαφορά.

Πιγιού, Βούρθ, Ρίτερ εναλλάσσονταν, διαδέχονταν ο ένας τον άλλο χωρίς να υπάρχει πρόοδος. Μάλλον ένα ολόκληρο τέταρτο του αιώνα ξοδεύτηκε για να συμφωνήσουμε με χίλιους δυο συμβιβασμούς σε διαδικασίες και μεθόδους που αναγκαστήκαμε να δεχθούμε προκειμένου να γίνει κάτι και που τελικά δεν έγινε, γιατί η τουρκική πλευρά εμπόδισε για μια ακόμα φορά την εφαρμογή των συμφωνηθέντων. Γι’ αυτό και μέχρι στιγμής η ΔΕΑ δεν έχει μπορέσει να ολοκληρώσει ούτε μια έρευνα και δεν έχει αποφανθεί ούτε για ένα από τους Αγνοούμενους. Απλώς έχει αποδεχθεί τα συμπεράσματα για τον Κασάπη και τον Ζήνωνος από έρευνες που δεν έκανε η ίδια. Όπως και θα δεχθεί φαντάζομαι και τα τυχόν άλλα αποτελέσματα που προέκυψαν και θα προκύψουν από τις εκταφές. Τελικά η υιοθέτηση των αποτελεσμάτων από έρευνες άλλων είναι το μόνο προϊόν που μπορεί να επιδείξει η ΔΕΑ.

Δεν είμαι ειδικός αλλά αναρωτιέμαι αν υπάρχει άλλο προηγούμενο Διερευνητικής Επιτροπής που 20 σχεδόν χρόνια απ’ την ίδρυση της να έχει τόσο χαμηλό δείκτη απόδοσης. Πότε ξανά τόσοι πολλοί χιλιάδες συγγενείς και φίλοι και ένας ολόκληρος λαός περίμεναν τόσο πολύ, 26 σχεδόν χρόνια, για κάτι που τίποτα δεν άξιζε τόσο πολύ αν ζει ή αν πέθανε ο αγαπημένος τους για να μην πάρουν τελικά τίποτα.

Βέβαια για να φτάσουν τα πράγματα εκεί δεν έφτανε μόνο η γνωστή έλλειψη πολιτικής βούλησης από την τουρκοκυπριακή πλευρά. Ο Ντενκτάς για μια ακόμη φορά εκμεταλλεύτηκε την διεθνή ανοχή και ένα γενικότερο κλίμα κόπωσης από το θέμα που σιγά - σιγά άρχισε να προβάλλεται από τον ΟΗΕ και που ήρθε να προστεθεί στην παραδοσιακή πλέον τακτική των ίσων αποστάσεων και του εξίσου καταμερισμού ευθυνών που κατά κόρον υιοθετούνται από τη Διεθνή Κοινότητα στο θέμα των Αγνοουμένων και το Κυπριακό γενικότερα. Διεθνής ανοχή και δήθεν αίσθημα κόπωσης είναι φαινόμενα που πρέπει να μας προβληματίσουν πάντως και να δεχτούν επειγόντως αντίδοτα γιατί τυχόν παράταση και έντασή τους εγκυμονούν σοβαρούς κινδύνους για ακόμη μεγαλύτερες δυσχέρειες στην υπόθεσή μας.

Αλλά είναι και κάτι άλλο επίσης αρνητικό, η τουρκική πλευρά έχει καταθέσει τελικά στην ΔΕΑ πεντακόσιες υποθέσεις Τουρκοκυπρίων που θεωρεί Αγνοούμενους από το 63 - 64 και μεταγενέστερα. Όμως οι Τουρκοκύπριοι έχουν αποδεχθεί και το έχουν πει στους ενδιαφερόμενους ότι πρόκειται για νεκρούς, το ενδιαφέρον τους λοιπόν γι’ αυτούς είναι επί εντελώς διαφορετικής βάσης. Ουσιαστικά η τουρκοκυπριακή πλευρά ουδόλως πλέον δεν ενδιαφέρεται για τη ΔΕΑ την οποία απλώς χρησιμοποιεί για να παρεμβάλλει εμπόδια στις έρευνες για τους Αγνοούμενους της ελληνικής πλευράς για τους οποίους μας παρακαλούν να παραδεχθούμε ότι είναι επίσης νεκροί ώστε με συνοπτικές διαδικασίες να κλείσει το θέμα. Αυτό εξυπηρετούν και κατά καιρούς συνεντεύξεις και δηλώσεις διαφόρων τουρκοκυπρίων και του ίδιου του Ντενκτάς ο οποίος έφτασε να παραδεχθεί δημόσια το ’96 ότι δυστυχώς οι ελληνοκύπριοι συλληφθέντες παραδόθηκαν από τον τουρκικό στρατό σε τουρκοκύπριους μαχητές που αντί να τους πάνε στην αστυνομία τους σκότωσαν. Χωρίς ιδέα να ακούονται αντιδράσεις.

Ήταν αυτή η προφανής αδυναμία της ΔΕΑ και η συνειδητοποίηση των αδιεξόδων στα οποία συστηματικά την ωθούσαν η τουρκική στάση που έκανε όλους μας να θεωρήσουμε θετική τη συμφωνία της 31ης Ιουλίου του ’97 μεταξύ του Προέδρου Κληρίδη και του Ντενκτάς στην παρουσία του Φεϊζέλ τότε. Θεωρήθηκε τότε η συμφωνία αυτή ως μια υπέρβαση και θα μπορούσε να ήταν αφού ο Ντενκτάς για πρώτη φορά αναγνώριζε το καθαρά ανθρωπιστικό χαρακτήρα του προβλήματος και το επείγον της επίλυσης. Αναγνώριζε το δικαίωμα των συγγενών να πληροφορηθούν με πειστικά και αποδεικτικά στοιχεία και κατά τρόπον τελεσίδικο την τύχη των αγαπημένων τους. Αναγνώριζε το δικαίωμα των συγγενών εκείνων των Αγνοουμένων που θα αποδειχθεί ο θάνατος να πάρουν τα λείψανα των δικών τους. Συμφωνούσαν να ανοίξει ο δρόμος για ανταλλαγή στοιχείων για τάφους ώστε να πραγματοποιηθούν εκταφές και επιστραφούν τα λείψανα.

Για μια ακόμη φορά όμως αποδειχθήκαμε εύπιστοι ίσως επειδή θέλαμε από κάπου να πιαστούμε. Και προτιμήσαμε να μην σκεφτούμε ότι όταν η τουρκική πλευρά επί δεκαετίες είχε παρουσιαστεί αδιάλλακτη χωρίς παραμικρή διάθεση συνεργασίας και συνεχώς με παρελκυστική τακτική δεν ήταν πολύ ρεαλιστικό να αναμένεται ότι ξαφνικά τώρα θα γινόταν συνεργάσιμη. Η συμφωνία της 31ης Ιουλίου σύντομα υπονομεύθηκε, εκφυλίστηκε και τελικά έμεινε ανενεργή.

Είναι σ’ αυτό το πλαίσιο όπως το οριοθετούν η διεθνής ανοχή, η τουρκική αδιαλλαξία και η δυσλειτουργία των μέχρι τότε μηχανισμών που η κυπριακή κυβέρνηση αποφάσισε από μόνη της να προχωρήσει σε εκταφές στις ελεύθερες περιοχές σε μια προσπάθεια για να διακριβωθεί η ταυτότητα νεκρών που ετάφησαν με συγνωστή ίσως σπουδή το καλοκαίρι του ’74 και που αρκετοί από αυτούς είναι πιθανόν να συγκαταλέγονται στους Αγνοούμενους. Η Ελληνική Κυβέρνηση στήριξε υλικά, ηθικά και πολιτικά αυτήν την προσπάθεια και εξακολουθεί να τη στηρίζει. Άλλωστε σε ένα μεγάλο βαθμό αφορά Ελλαδίτες Αγνοούμενους. Στον Τύμβο της Μακεδονίτισσας υπάρχουν οστά που αποδίδονται σε Ελλαδίτες στρατιώτες που ήλθαν και πολέμησαν για την Κύπρο και που τάφηκαν χωρίς η ταυτότητα τους να μπορέσει να εξακριβωθεί. Αλλά και στην Λακατάμια είχαν ταφεί Ελλαδίτες. Δεν αποκλείεται κάποιοι από αυτούς να περιλαμβάνονται στους Αγνοούμενους.

Τώρα πια με τη συνεργασία της επιστήμης μπορούν να υπάρξουν αποτελέσματα. Στο σημείο αυτό να υπενθυμίσω ότι στη ΔΕΑ έχουν κατατεθεί για διερεύνηση 73 φάκελοι που αφορούν Ελλαδίτες από τους οποίους 70 αφορούν στρατιωτικούς. Ήδη μεταξύ των λειψάνων που εκτάφηκαν στην Λακατάμια αναγνωρίστηκε ένα που ανήκει σε Ελλαδίτη στρατιώτη, το Χρίστο Κουκουλάρη, που το όνομα του περιλαμβάνεται στον κατάλογο Αγνοουμένων που είχε κατατεθεί στη ΔΕΑ. Οι οικείοι του έχουν ήδη ενημερωθεί από τις Αρχές και σύντομα τα οστά θα μεταφερθούν στην Ελλάδα για να δοθούν στην οικογένεια του και να ταφούν με την τιμή που τους αρμόζει. Όμως η εξέλιξη αυτή όσο και άλλες παρεμφερείς που θα ακολουθήσουν όσον και αν ήταν απαραίτητη δεν θα πρέπει να οδηγεί σε παρανοήσεις. Το θέμα των Αγνοουμένων κάθε άλλο παρά είναι θέμα ταυτοποίησης λειψάνων. Παραμένει πάνω από όλα θέμα παροχής πληροφοριών για την τύχη κάθε ενός Αγνοούμενου χωριστά. Και η προσπάθεια Αθήνας και Λευκωσίας θα συνεχιστεί μέχρις ότου οι οικείοι τους, που τους άφησαν ζωντανούς, πληροφορηθούν με σαφήνεια και υπευθυνότητα την τύχη τους και να πειστούν με αδιάψευστα τεκμήρια.

Με τις εκταφές, την ταυτοποίηση λειψάνων, την ενημέρωση των 126 οικογενειών που οι φάκελοι τους για τους δικούς τους αποφασίστηκε να μην κατατεθούν, με την έστω και καθυστερημένη δημοσιοποίηση του καταλόγου των Αγνοουμένων, η Ελληνική πλευρά αποδεικνύει για ακόμη μια φορά την καλή της θέληση. Δείχνει ότι κάνει ό,τι μπορεί, ό,τι περνάει από το χέρι της για να δοθεί σε όσους περισσότερους οικείους Αγνοουμένων μια απάντηση στο ερώτημα που τους βασανίζει για χρόνια. Με αυτόν τον τρόπο αυξάνει την πίεση προς την τουρκική πλευρά ώστε να συνεργαστεί. Παράλληλα ακυρώνει τις τυχόν επιχειρηματολογίες τρίτων ότι διατηρεί δήθεν το θέμα ανοικτό, φουσκώνοντας τεχνητά τους αριθμούς για προπαγανδιστικούς λόγους. Όμως το κυρίαρχο δεν ήταν βεβαίως η όποια χρησιμότητα της επιχείρησης σε διπλωματικό επίπεδο. Κάθε άλλο.

Οι εκταφές και η προσπάθεια ταυτοποίησης αποφασίστηκαν παρά το υψηλό τους κόστος, σε ανθρώπινη οδύνη, σε ανάκληση αναμνήσεων, σε αναμόχλευση ανοχών, σε αποκαλύψεις για παράλυση κρατικών μηχανισμών γιατί κρίθηκε πολύ σωστά ότι σκοπιμότητες και συγκάλυψη δεν χωρούν όταν πρόκειται για θέματα που βασανίζουν έστω και μια οικογένεια.

Οι συγγενείς και φίλοι των Αγνοουμένων, ο λαός της Κύπρου και της Ελλάδας δικαιούνται να γνωρίζουν και οι Κυβερνήσεις είναι υποχρεωμένες να εξαντλούν τα μέσα τους για την αποκάλυψη της αλήθειας, όσο και αν είναι οδυνηρή, είναι προτιμότερη από το βάρος της αμφιβολίας ή το σκοτάδι της άγνοιας. Γι’ αυτό και οι προσπάθειες στον τομέα αυτό θα συνεχιστούν. Και είναι απαραίτητο να συνεργαστούν όλες οι οικογένειες που ακόμα διστάζουν στην Κύπρο και την Ελλάδα. Τα πρώτα αποτελέσματα ελπίζουμε να πείσουν τους οικείους ορισμένων Αγνοουμένων που δεν έχουν ακόμα συνεργαστεί ότι εδώ γίνεται μια σοβαρή δουλειά χωρίς σκοπιμότητες και με γνώμονα κυρίως το δικό τους δικαίωμα στη γνώση.

Μέχρι τότε πάντως απαιτείται ιδιαίτερη περίσκεψη και κυρίως αποφυγή της εύκολης συμβιβατολογίας. Όχι διασπορά φημών όχι καλλιέργεια καχυποψίας. Και είναι πράγματι απαράδεκτη η τακτική ορισμένων να παίζουν με τον πόνο χιλιάδων οικογενειών γιατί κατά καιρούς γινόμαστε μάρτυρες διαφόρων προσπαθειών, προκλήσεως θορύβου με μόνο εμφανή στόχο την προβολή ορισμένων. Έτσι βλέπουμε να παράγονται ανά τακτές περιόδους πληροφορίες που πότε κάνουν λόγο για αγωνιώδη σημειώματα τυλιγμένα σε πορτοκάλια ή λεμόνια σ’ ένα τουρκικό συσκευαστήριο ή για αλυσοδεμένους άνδρες, σε ομαδικά έργα που μιλούν ελληνικά, για ανάπηρους Αγνοούμενους που ζητούν βοήθεια από Έλληνες οδηγούς φορτηγών κλπ. Σε πρόσφατο βιβλίο έγινε λόγος μάλιστα ακόμα και για συγκεκριμένο αριθμό ζωντανών Αγνοουμένων που ζουν σε απομακρυσμένη περιοχή και που έχουν συναντηθεί με Έλληνες στρατιωτικούς και μάλιστα με πλήρη γνώση της Κυβέρνησης Ελλάδος και Κύπρου. Έτσι απλά και εντελώς επιπόλαια χωρίς διασταύρωση και με πλήρη αδιαφορία της συνέπειας. Αντίστοιχες δηλώσεις είχαν γίνει και εδώ πριν από καιρό.

Όταν πρόκειται για οικογενειακά δράματα και πληγές χαίνουσες ακόμα νομίζω πως είναι από κάθε άποψη απαράδεκτα τα παιχνίδια με τον πόνο των ανθρώπων. Είναι επίσης απαράδεκτη ακόμα και η ανοχή σε δημοσιεύματα που εμφανίζουν την Ελληνική και την Κυπριακή Κυβέρνηση να θυσιάζουν δήθεν την αλήθεια σε πολιτικές σκοπιμότητες. Οι φιλόδοξοι και ευφάνταστοι αναμεταδότες αοριστιών, φημολογιών, αστήριχτων ισχυρισμών, είναι καιρός να αντιληφθούν ότι το αμάλγαμα πατριωτικών κομπασμών, αποσπασματικών δηλώσεων, διαστρεβλωμένης αλήθειας και μυθιστορηματικής φαντασίας, πέραν του ότι εκθέτει τους ίδιους, πράγμα που ελάχιστη ίσως σημασία έχει, κυρίως υπονομεύει την ίδια μας την υπόθεση.

Η Ελληνική και Κυπριακή Κυβέρνηση έχουν και την διάθεση και τα μέσα να ερευνήσουν τις σοβαρές πληροφορίες που τους περιέρχονται και όποτε χρειάστηκε το έκαναν υπεύθυνα, με σοβαρότητα και με πλήρη επίγνωση της λεπτότητας του θέματος. Και ουδέποτε βεβαίως απεκρύβησαν στοιχεία. Αντίθετα στόχος ήταν και είναι η εξακρίβωση κάθε πληροφορίας όσον κι αν φαίνεται απίστευτη ώστε να υπάρξει πλήρης και υπεύθυνη γνώση για κάθε ένα από τους Αγνοούμενους μας. Βεβαίως τώρα πια στο θέμα των Αγνοουμένων δεν έχουμε ψευδαισθήσεις. Η μέχρι τώρα εμπειρία ίσως μας έχει κάνει λίγο σοφότερους. Άλλωστε εμπειρίες είναι το όνομα που συνήθως δίνουμε στα λάθη μας, που ίσως κάποτε κάναμε όλοι μας, οι υπηρεσίες και οργανώσεις συγγενών που τώρα πια αντιλαμβάνονται ελπίζω όλοι καλύτερα τα πράγματα.

Έτσι βαθμιαία συνειδητοποιούν ότι η υπόθεση των Αγνοουμένων είναι πολύ σοβαρή και δεν σηκώνει επιπολαιότητες, ούτε προσφέρεται για ανέξοδη καπηλεία. Αποκτάται επίσης μια ορθότερη αντίληψη των προτεραιοτήτων. Για παράδειγμα έχει βαθμιαία συνειδητοποιηθεί ότι η πλήρης γνώση για το θέμα, αν έλθει, θα έλθει αν και η Τουρκία, όχι η τουρκοκυπριακή πλευρά, υποχρεωθεί να συνεργαστεί. Όσον και αν μοιραία κρατήθηκε σε ένα δικοινοτικό επίπεδο η Τουρκία δεν είναι στο απυρόβλητο. Το αντίθετο είναι στο στόχαστρο. Όχι υποχρεωτικά για να της ζητηθούν ευθύνες αλλά για να υποχρεωθεί να χρησιμοποιήσει τα άφθονα μέσα που διαθέτει για τη λύση του ανθρώπινου δράματος.

Στην πρόσφατη έκθεση της για την τέταρτη διακρατική προσφυγή της Κύπρου κατά της Τουρκίας, η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων κατέδειξε τις ευθύνες της Τουρκίας και πιστοποίησε τις παραβιάσεις από την Άγκυρα όχι από το ψευδοκράτος, σειράς άρθρων της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Επειδή δεν έδωσε, ούτε δίνει καμιά πληροφορία, επειδή δεν έλαβε μέτρα για να τιμωρηθούν όσοι πιθανόν ήταν υπεύθυνοι επειδή εξαφανίστηκαν κρατούμενοι αλλά και επειδή καταπάτησε τα δικαιώματα όχι μόνο των Αγνοουμένων αλλά και των συγγενών τους. Της υπόθεσης ήδη επιλαμβάνεται το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και η Τουρκία θα υποχρεωθεί πλέον να αντιμετωπίσει όχι κάποιο θεσμό ανάπηρο που μπορεί ατιμώρητα να εξευτελίζει αλλά τους Ευρωπαίους Δικαστές.

Υπάρχει όμως και η Ευρωπαϊκή Ένωση. Η στάση της Τουρκίας στο θέμα των Αγνοουμένων δεν μπορεί παρά να συνεκτιμηθεί μεταξύ άλλων και ως δείγμα γραφής για την τυχόν νέα στάση της Ευρώπης και της Ελλάδος. Με το Ελσίνκι η Ελληνική Κυβέρνηση έκανε μια μεγάλη υπέρβαση ξεπερνώντας στερεότυπα και δοκίμασε με θάρρος μια νέα σχέση με την Τουρκία, απελευθερώνοντας το δρόμο της προς την Ευρώπη. Παράλληλα όμως εξασφαλίστηκαν και ήδη γίνεται αντικείμενο διαπραγμάτευσης οι μηχανισμοί ελέγχου της Τουρκίας. Τα προβλήματα της Τουρκίας με την Ελλάδα, το Κυπριακό έγιναν πλέον και θέματα ευρωτουρκικά. Η Τουρκία καλείται να δώσει εξετάσεις σε σειρά ζητημάτων. Η τυχόν διάθεση συνεργασίας της και στον τομέα των Αγνοουμένων μπορεί να αποτελέσει ένα από τα πρώτα τεστ για την αλλαγή της τουρκικής νοοτροπίας.

Κυρίες και κύριοι, όσον και αν ακούγεται κοινότοπο είναι προφανές ότι το θέμα των Αγνοουμένων έχει μπει σε νέα φάση. Μετά από χρόνια έλλειψης αποτελεσμάτων και στείρας κινητικότητας για πρώτη φορά υπάρχουν εξελίξεις που δημιουργούν νέες πραγματικότητες και αποκαθιστούν ορισμένα πράγματα σε μια πιο σωστή διάσταση. Θα είναι κρίμα και η σημερινή συγκυρία να περάσει ανεκμετάλλευτη. Η δημοσίευση του καταλόγου Αγνοουμένων στην οποία η Κυπριακή Κυβέρνηση δεσμεύτηκε να προχωρήσει σύντομα, το ξεκαθάρισμα του καταλόγου αυτού από περιπτώσεις που κρίθηκε ότι δεν έπρεπε να περιλαμβάνονται, οι νέες ηγεσίες στις οργανώσεις συγγενών, η απόπειρα για νέο κλίμα στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, η παραδοχή των ευθυνών της Τουρκίας απ’ το Δικαστήριο των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, οι εμπειρίες από Βοσνία και Κόσσοβο οριοθετούν ένα νέο πλαίσιο μια νέα βάση εκκίνησης. Οι προσπάθειες θα συνεχιστούν και θα ενταθούν μήπως και δει η ιδέα το τέρμα. Μήπως και εφαρμοστεί η συμφωνία της 31ης Ιουλίου.

Όμως κυρίως θα πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια για να βρεθούν νέοι τρόποι πιο ευφάνταστοι για να προσεγγιστεί το πρόβλημα. Τα λόγια και οι πανηγυρικοί για να πείσουμε τους εαυτούς μας καλοί είναι. Δεν σημαίνουν όμως πολλά πράγματα. Οι κινητοποιήσεις και η διαφώτιση όσο κι αν χρειάζονται έχουν όρια και δεν θα μας λύσουν το πρόβλημα. Και όταν αυτό το πρόβλημα η Τουρκία δεν θέλει καν να υπάρχει και η Διεθνής Κοινότητα προτιμά να ξεχνάει πρέπει εμείς που είναι δικό μας να βρούμε τους τρόπους, τις διαδικασίες, τις τακτικές που θα φέρουν την λύση.

Παράλληλα το θέμα θα πρέπει να παραμείνει στην ημερήσια διάταξη σ’ όλους τους αρμόδιους διεθνούς οργανισμούς, στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στον ΟΗΕ, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στο Συμβούλιο της Ευρώπης. Όχι για κάποια νίκη έναντι της Τουρκίας αλλά για να υποχρεωθεί η Άγκυρα να συνεργαστεί. Ο αγώνας Ελλάδος και Κύπρου θα συνεχιστεί γιατί είμαστε όλοι εκτεθειμένοι στα μάτια των συγγενών, στα μάτια των λαών, στα μάτια της πολιτισμένης ανθρωπότητας μέχρι να αποκαλυφθεί η αλήθεια. Στην εκπλήρωση του καθήκοντος απέναντι σε οικογένειες που ακόμη ρωτούν, απέναντι σε ανθρώπους που τίμησαν την πατρίδα τους όσο λίγοι, απέναντι στην ιστορία και τελικά απέναντι στους εαυτούς μας δεν χωράνε εκπτώσεις. Ευχαριστώ πολύ.

Η βάρβαρη και παράνομη Τουρκική εισβολή του 1974, οι συνέπειες της, το εθνικό ξεκλήρισμα των Ελληνοκυπρίων από τις πατρογονικές εστίες, οι νεκροί, οι Αγνοούμενοι, η συνεχιζόμενη κατοχή, η ρατσιστική πολιτική, που ακολουθεί η Τουρκία, το συνεχιζόμενο διεθνές έγκλημα κατά της Κύπρου είναι γεγονότα γνωστά πολύ καλά σε όλους, όσους παρευρίσκονται σ’ αυτή την αίθουσα, κι έτσι δεν νομίζω να υπάρχει ανάγκη να τα αναπτύξουμε. Απ’ όλα τα πιο πάνω σημαντικά θέματα συγκεντρωνόμαστε αποκλειστικά στο μεγάλο θέμα των αγνοουμένων, σε συνδυασμό κυρίως με τις σχετικές διατάξεις της πολύ γνωστής σε μας «Ευρωπαϊκής Συνθήκης περί Προασπίσεως των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων».

Οι αδιάκοπες προσπάθειες της πρώτης Επιτροπής Συγγενών Αγνοουμένων, που ανέλαβε τα ηνία της υπόθεσης αυτής ενωρίς το τραγικό καλοκαίρι του 1974, οι κινητοποιήσεις των συγγενών, αλλά και η πολιτική προσπάθεια της κυβέρνησης του αειμνήστου Αρχιεπισκόπου Μακαρίου είχαν ως αποτέλεσμα το πρώτο Ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, το Ψήφισμα 3450, στις 9 Δεκεμβρίου του 1975, μετά παρέλευση 16 περίπου ολόκληρων μηνών από το τέλος της δεύτερης φάσης της Τουρκικής εισβολής.

Με το ψήφισμα αυτό ζητήθηκε η εξακρίβωση της τύχης των Αγνοουμένων. Η καθυστέρηση, ακόμα και στην έκδοση ενός ψηφίσματος, δείχνει την φοβερά αδύνατη θέση, που βρισκόταν τότε η δική μας πλευρά, κυρίως συνεπεία της ατμόσφαιρας, που είχε δημιουργηθεί διεθνώς από το εγκληματικό πραξικόπημα της Χούντας, που η Τουρκία χρησιμοποίησε, όχι μόνο ως αφορμή για την εισβολή, αλλά και ως έρεισμα αποφυγής των ευθυνών της. Το χρησιμοποιεί ακόμα και σήμερα, προκειμένου να θολώσει τα νερά, προκειμένου να προπαγανδίσει ότι εμείς δήθεν προσπαθούμε να φορτώσουμε στους ώμους της την ευθύνη για τα θύματα του πραξικοπήματος. Μας κατηγορεί δηλαδή ότι εντάσσουμε θύματα του πραξικοπήματος στους Αγνοουμένους συνεπεία της εισβολής. Αυτήν την τακτική ακολουθεί στην διπλωματία της, στα πλαίσια της Διερευνητικής Επιτροπής για τους Αγνοουμένους, ζητώντας πρώτα πιστοποιητικά ποιοι απέθαναν στο πραξικόπημα, και στα πλαίσια των νομικών μαχών, που γίνονται μεταξύ Κύπρου και Τουρκίας στα πλαίσια του Συμβουλίου της Ευρώπης.

Υπάρχει απάντηση σ’ αυτό, αλλά αντί να τη δώσουμε εμείς την απάντηση, είναι καλύτερα να δούμε τι είπε για το θέμα αυτό η ίδια η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης, η οποία εξέδωσε την Γνωμάτευση, που θα αναλύσουμε σε λίγο, αφού άκουσε και την Τουρκία, αφού άκουσε κι εμάς, αφού άκουσε και τις μαρτυρίες, που είχαμε προσαγάγει εμείς και τις μαρτυρίες, που είχε προσαγάγει η Τουρκία.

Εν πάση περιπτώσει, μόλις το 1981, δηλαδή αφού πέρασαν άλλα 8 χρόνια, και συνεπεία των προσπαθειών και των καλών υπηρεσιών του Γενικού Γραμματέα των Η.Ε., έγινε κατορθωτή η ίδρυση της Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων, της γνωστής ΔΕΑ, που αποτελείται από έναν Ελληνοκύπριο, εκπρόσωπο των Ελληνοκυπρίων, ένα Τουρκοκύπριο, εκπρόσωπο των Τουρκοκυπρίων και από το Τρίτο μέλος, που διορίζεται από τον Γενικό Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών, αλλά επιλέγεται από τη Διεθνή Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού μεταξύ ανθρώπων, που υπηρετούν στον Οργανισμό αυτό.

Αν υπήρχε η αναγκαία πολιτική βούληση από την Τουρκική πλευρά, η τύχη, αν όχι όλων, της συντριπτικής πλειοψηφίας των Αγνοουμένων θα είχε προ πολλού εξακριβωθεί και πιθανόν το θέμα θα είχε θεωρηθεί και λήξαν, γιατί στο κάτω κάτω τι είχε ζητήσει στα πλαίσια της Δ.Ε.Α. η δική μας πλευρά;

Πλήρη διερεύνηση όλων των περιπτώσεων, πειστικά στοιχεία μη επιδεχόμενα αμφισβήτηση για την τύχη του καθενός από τους Αγνοουμένους, κι όπου αποδειχθεί ότι υπάρχει θάνατος, ή, όπου τα στοιχεία δείχνουν προς την κατεύθυνση θανάτου, εκταφή και παράδοση των οστών για ταφή στους συγγενείς σύμφωνα με τα δόγματα της θρησκείας του καθενός απ’ αυτούς.

Δυστυχώς, και λόγω ελλείψεως τουρκικής πολιτικής βουλήσεως, η Τριμελής Διερευνητική Επιτροπή καρκινοβατεί και οι εργασίες της δεν έχουν ουσιαστικά προχωρήσει. Χρειάστηκαν ορισμένα χρόνια για να συμφωνηθούν οι διαδικασίες και, μετά που συμφωνήθησαν οι διαδικασίες, άρχισαν νέα διαδικαστικά προβλήματα, νέες απαιτήσεις, άρχισαν άλλα εμπόδια στην ομαλή πορεία της. Με άλλα λόγια οι ελπίδες, που είχαν όλοι, διαψεύσθηκαν.

Η ΔΕΑ ακόμα λειτουργεί και οι προσπάθειες οι δικές μας να οδηγήσουμε τις εργασίες της προς την ορθή κατεύθυνση συνεχίζονται καλόπιστα και ακατάπαυστα. Η προοπτική, όμως, αν θέλουμε να είμεθα προσγειωμένοι, δεν είναι καλή, γιατί η άλλη πλευρά απλώς επιθυμεί να κλείσει το θέμα. Να κλείσει το θέμα με εφαρμογή τεκμηρίων, που εν πάση περιπτώσει δεν αναγνωρίζονται και δεν υιοθετούνται από το Διεθνές Δίκαιο. Ζητεί εφαρμογή τεκμηρίων κατά τρόπο, που θα οδηγήσει σε μαζικά συμπεράσματα περί θανάτου, με αποτέλεσμα, όπως ελπίζει, να τελειώσει το όλο θέμα. Γι αυτό και διαρκώς επανέρχεται στο θέμα των τεκμηρίων και βάζει και όρους ότι επιτέλους η δική μας η πλευρά να δεχθεί να μην βάζει το θέμα των Αγνοουμένων ενώπιον διεθνών οργανισμών και να μην λαμβάνει άλλα μέτρα για το θέμα των Αγνοουμένων, και όλα αυτά με την θρασύτατη αιτιολογία ότι αφού υπάρχει η Διερευνητική Επιτροπή, στα πλαίσια της οποίας θα λυθούν τα πάντα, προς τι και διατί τα άλλα μέτρα και διαβήματα;

Η βασική αδυναμία της ΔΕΑ είναι ότι σε αυτή δεν μετέχει επίσημα και κατευθείαν η ίδια η Τουρκία, δηλαδή το κράτος, το οποίο ενέχεται και υπέχει την ευθύνη να ερευνήσει και να αποκαλύψει την τύχη των Ελληνοκυπρίων Αγνοουμένων. Το ότι είναι η Τουρκία, που ευθύνεται, το ότι είναι η Τουρκία, που είναι το κράτος, που ενέχεται και είναι υπεύθυνο να ερευνήσει και να πληροφορήσει τους συγγενείς για την τύχη των Αγνοουμένων, δεν επιδέχεται πλέον αμφισβήτηση.

Μετά τις αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου στην υπόθεση Λοϊζίδου, αλλά κυρίως εν όψει της τελευταίας έκθεσης της Επιτροπής των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στη Δ΄ Διακρατική Προσφυγή της Κυπριακής Δημοκρατίας κατά της Τουρκίας δεν μπορεί να υπάρχει αμφιβολία για το θέμα αυτό. Είναι η Τουρκία, που ενέχεται, είναι η Τουρκία, που είναι το κράτος, που υπέχει την ευθύνη να δώσει πληροφόρηση. Η Κυπριακή Δημοκρατία πάντοτε υποστήριζε τη σωστή αυτή θέση, γι’ αυτό και είχε περιλάβει το θέμα των Αγνοουμένων στην Γ΄ και Δ΄ Διακρατική Προσφυγή, που καταχώρησε στην Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης. Η σημαντικότερη από τις δύο είναι η Δ΄ Διακρατική Προσφυγή. Γιατί σημαντικότερη; Διότι, εκτός από το αποτέλεσμα της, που είναι πολύ πιο προχωρημένο από το πόρισμα της Γ΄ Διακρατικής Προσφυγής, τώρα δίνεται η ευκαιρία να αχθεί το όλο θέμα ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, του οποίου η απόφαση, όταν θα εκδοθεί, θα είναι νομικώς δεσμευτική.

Η έκθεση της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στην Δ΄ Διακρατική Προσφυγή, που είχε καταχωρηθεί ύστερα από ομόφωνη απόφαση του Εθνικού Συμβουλίου το Νοέμβριο του 1994, εκδόθηκε στις 4/6/1999, αλλά παρέμεινε απόρρητη μέχρις ότου η Κυπριακή Δημοκρατία παρέπεμψε την υπόθεση ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου στις 31/8/99, οπότε και ο Πρόεδρος του δικαστηρίου, ασκώντας δική του εξουσία, αποφάσισε ότι η έκθεση της Επιτροπής παύει να είναι απόρρητη και δημοσιοποιείται από τις 8/9/1999. Υπάρχει πλέον παγκόσμια πρόσβαση προς την ΄Εκθεση της Επιτροπής από τις 8 Σεπτεμβρίου 1999 και μετά. Η έκθεση αυτή, ανεξάρτητα από το ότι υπόκειται σε αναθεώρηση από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, ενώπιον του οποίου θα γίνει νομική μάχη εξ υπαρχής, δεν παύει να είναι ιδιαίτερα σημαντική, όχι μόνο για το θέμα των Αγνοουμένων, αλλά και για τα θέματα των περιουσιών, των κατοικιών και των εγκλωβισμένων.

Το περιεχόμενο της Γνωμάτευσης της Επιτροπής στην Δ΄ Διακρατική Προσφυγή αποτελεί την μεγαλύτερη επιτυχία, που είχε η πλευρά μας μετά το 1974, με την εξαίρεση ίσως των γνωστών ψηφισμάτων 541 και 550 του Συμβουλίου Ασφαλείας, με τα οποία ζητήθηκε η ανάκληση της ανακήρυξης της λεγόμενης «Τουρκικής Δημοκρατίας της Βόρειας Κύπρου» και η μη αναγνώριση της. Η Τουρκία - και αυτή είναι άλλη διαφορά από τις προηγούμενες Διακρατικές -αυτή την φορά πολέμησε επί της ουσίας της υπόθεσης. Πολέμησε από την αρχή μέχρι τέλους. ΄Εφερε μάρτυρες, κατέθεσε μνημόνια, ανέπτυξε επιχειρήματα.

Για το θέμα των Αγνοουμένων οι Τουρκικές θέσεις μπορούν να συνοψισθούν πολύ συνοπτικά στα εξής:

Πρώτο, η υπόθεση των Αγνοουμένων δεν μπορεί να δικάζεται από τα δικαστικά όργανα του Συμβουλίου της Ευρώπης, αφού υπάρχει η Διερευνητική Επιτροπή για τους Αγνοουμένους. Εκείνη θα λύσει και μόνον στα πλαίσιά της μπορεί το πρόβλημα να λυθεί. Δεν μπορεί οι Ελληνοκύπριοι, έτσι μας αποκαλεί, έστω και αν επρόκειτο για προσφυγή της Κυπριακής Δημοκρατίας, δεν μπορεί οι ελληνοκύπριοι, λέει, όποτε θέλουν να έρχονται σε άλλα δικαστικά όργανα και να λησμονούν τη συμφωνία, που ήδη έκαναν, δηλαδή να ερευνηθεί η τύχη των Αγνοουμένων στα πλαίσια της Διερευνητικής Επιτροπής, η οποία όμως χρειάζεται ομοφωνία και άρα, όταν δεν συμφωνεί ο Τουρκοκύπριος, δεν μπορεί να γίνει τίποτα.

Δεύτερο, οι Ελληνοκύπριοι προσπαθούν να φορτώσουν την ευθύνη για τους Αγνοουμένους στην Τουρκία, ενώ στην πραγματικότητα την ευθύνη την έχουν οι πραξικοπηματίες, διότι όλοι αυτοί, που χάθησαν, είναι θύματα του πραξικοπήματος.

Τρίτο, για οτιδήποτε συμβαίνει στην Κύπρο, υπεύθυνη δεν είναι η Τουρκία, αλλά η «Τουρκική Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου» που, κατά την Τουρκία, είναι κράτος, έστω και αν δεν αναγνωρίζεται.

Αυτές είναι οι τρεις βασικές τουρκικές θέσεις πάνω στις οποίες η Τουρκία πολέμησε το θέμα των Αγνοουμένων.

Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης, ομόφωνα απεφάνθη ότι η ύπαρξη και λειτουργία της Δ.Ε.Α. δεν είναι εμπόδιο στην εκδίκαση της υπόθεσης. Αξίζει τον κόπο να δούμε με περισσότερη λεπτομέρεια το μέρος αυτό της αποφάσεως της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Κατά την επιτροπή εγείρεται ζήτημα κατά πόσο, ενόψει των όρων λειτουργίας και της πρακτικής της Διερευνητικής Επιτροπής για τους Αγνοουμένους, η εν λόγω Διερευνητική Επιτροπή είναι σε θέση να εκπληρώσει αφ’ ενός μεν την αποστολή της, αφ’ ετέρου δε τις προϋποθέσεις του ΄Αρθρου 5 (Δικαίωμα προσωπικής ελευθερίας) της Ευρωπαϊκής Σύμβασης περί Προασπίσεως Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Το πλαίσιο των ερευνών της ΔΕΑ περιορίζεται στο να διαπιστώσει κατά πόσον ένας Αγνοούμενος είναι ζωντανός ή νεκρός. Η ΔΕΑ δεν έχει εξουσία να προχωρήσει σε ευρήματα για την αιτία θανάτου ούτε και να κατανέμει ευθύνες. Υποσχέθηκε μάλιστα ότι δεν θα ζητήσει ευθύνες από μάρτυρες, οι οποίοι μπορούν με μαρτυρία τους να ενοχοποιήσουν και τον εαυτό τους ή άλλους για οτιδήποτε συνέβη σε σχέση με τους Αγνοούμενους. Εν πάση περιπτώσει η δικαιοδοσία της ΔΕΑ περιορίζεται στην Κύπρο και δεν έχει εξουσία να επεκτείνει τις έρευνές της στην Τουρκία, είναι δε τουλάχιστον αμφίβολο κατά πόσον μπορεί να ερευνήσει ενέργειες του Τουρκικού στρατού ή των τούρκων αξιωματούχων εντός του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Ενόψει των περιορισμών αυτών, με τους οποίους λειτουργεί η ΔΕΑ, η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης θεωρεί ότι η διαδικασία της ΔΕΑ είναι αναμφισβήτητα χρήσιμη για ανθρωπιστικούς σκοπούς, αλλά η ύπαρξη και λειτουργία της δεν είναι επαρκής αιτιολογία μη εξετάσεως από την Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης θέματος παραβιάσεως του ΄Αρθρου 5 της Συνθήκης. ΄Εχοντας καταλήξει στο συμπέρασμα αυτό, η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων δεν θεώρησε αναγκαίο να υπεισέλθει στο θέμα ποιος δεν φταίει για το συνεχιζόμενο αδιέξοδο στις διαδικασίες της ΔΕΑ.

Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, αφού άκουσε επιχειρήματα και μελέτησε όλα τα έγγραφα, που αφορούν την Δ.Ε.Α., επέρανε ότι η αποτελεσματικότητά της είναι περιορισμένη, ενόψει των όρων λειτουργίας της, και επομένως, οσοδήποτε κι αν η ύπαρξη και λειτουργία της είναι καλοδεχούμενη για καθαρά ανθρωπιστικούς λόγους, δεν μπορεί να είναι εμπόδιο εξετάσεως παραπόνων και ισχυρισμών για παραβίαση του ΄Αρθρου 5 της Συνθήκης.

Η έκθεση της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων περιέχει ορισμένα πολύ σημαντικά ευρήματα και καθιερώνει μια πάρα πολύ σημαντική αρχή. Τα πιο σημαντικά ευρήματα είναι:

Σημαντικός αριθμός Αγνοουμένων θεάθηκαν ζωντανοί για τελευταία φορά κρατούμενοι Τούρκων ή Τουρκοκυπρίων ή Τουρκικού στρατού. Η Επιτροπή επιβεβαίωσε τη γνώμη, που είχε εκφράσει το 1983 στην έκθεση της στην Γ΄ Διακρατική Προσφυγή της Κύπρου εναντίον της Τουρκίας ότι το γεγονός και μόνον ότι άτομα εθεάθησαν να κρατούνται, δημιουργεί ευθύνη για την τύχη τους και η χωρίς εξηγήσεις εξαφάνισή τους αποτελεί ιδιαίτερη σοβαρή παραβίαση του Άρθρου 5. Το νόημα αυτής της σκέψεως είναι ότι τόσο η ανάγκη προστασίας της προσωπικής του ασφάλειας, όταν η κράτηση γίνεται υπό συνθήκες, από τις οποίες πηγάζει κίνδυνος ζωής, δημιουργούν ακριβώς ιδιαίτερο καθήκον, ιδιαίτερες υποχρεώσεις βάσει του ΄Αρθρου 5 της Συνθήκης.

Το δεύτερο εύρημα, στο οποίο αποδίδω μεγάλη σημασία, έχει σχέση και καταρρίπτει την Τουρκική υπεράσπιση ότι οι Αγνοούμενοι μας είναι θύματα του πραξικοπήματος. Η τεράστια πλειοψηφία των Ελληνοκυπρίων Αγνοουμένων εξαφανίσθηκαν μετά την κατάρρευση του πραξικοπήματος στις 22/7/74. Εν πάση περιπτώσει εξαφανίσεις πριν από την πιο πάνω ημερομηνία σε περιοχές, που περιήλθαν υπό τον έλεγχο του Τουρκικού Στρατού, δεν μπορούν να αποδοθούν στο πραξικόπημα. Η ουσία είναι ότι όλα αυτά, τα οποία επικαλείται η Τουρκία περί πραξικοπήματος σε σχέση με τους Αγνοουμένους, δεν είναι πραγματικότητα. Στο θέμα των Αγνοουμένων, για το οποίο έγινε σκληρή νομική μάχη στα πλαίσια της Τέταρτης Διακρατικής Προσφυγής, αποδείχθηκε ότι το πραξικόπημα δεν έχει οποιαδήποτε σχέση. Η ουσία είναι ότι η δική μας η πλευρά ουδέποτε προσπάθησε να αναμείξει τα θέματα του πραξικοπήματος με τα θέματα της τουρκικής εισβολής, για να αποδώσει στην Τουρκία ευθύνη, την οποία δεν έχει.

Η νομική αρχή, όμως, που ανέπτυξε και υιοθέτησε η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων είναι ακόμη πιο σημαντική απ’ όλα αυτά. Δεν μπορεί να υπάρξει χρονικός περιορισμός όσον αφορά το καθήκον διερεύνησης και πληροφόρησης των συγγενών των αγνοουμένων για την τύχη των τελευταίων, όταν δεν μπορεί να αποκλεισθεί ότι τα κρατηθέντα πρόσωπα, που εξαφανίσθηκαν, δυνατόν να υπήρξαν θύματα σοβαρών εγκλημάτων, περιλαμβανομένων εγκλημάτων πολέμου ή εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας. Απαράγραπτο συνεπώς είναι το καθήκον του ενεχόμενου κράτους να ερευνήσει, ανεύρει και πληροφορήσει τους συγγενείς ποια ήταν η τύχη των αγαπημένων τους προσώπων. Στην υπόθεση αυτή, κατέληξε η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, υφίσταται κατ’ εφαρμογή της εν λόγω νομικής αρχής υποχρέωση της κυβερνήσεως της Τουρκικής Δημοκρατίας, η οποία απορρέει από το ΄Αρθρο 5 της Συνθήκης, να διεξαγάγει έρευνα εν σχέση με την εξαφάνιση οποιωνδήποτε προσώπων, για τους οποίους προβάλλεται συζητήσιμος (arguable) ισχυρισμός ότι είχαν θεαθεί υπό Τουρκική κράτηση κατά τον χρόνο που εξαφανίσθηκαν το 1974.

Για τη δημιουργία αυτής της υποχρέωσης δεν είναι ανάγκη να αποδείξουμε εμείς ή οποιοσδήποτε άλλος πέραν πάσης ευλόγου αμφιβολίας ότι συγκεκριμένο άτομο εθεάθη υπό κράτηση του Τουρκικού Στρατού.

Αρκεί ότι είμεθα σε θέση να θεμελιώσουμε συζητήσιμο περί αυτού ισχυρισμό, ισχυρισμό δηλαδή, που εκ πρώτης όψεως ευσταθεί. Δεν έχουμε υποχρέωση να αποδείξουμε και του λόγου το αληθές πέραν πάσης ευλόγου αμφιβολίας, διότι αφ’ ης στιγμής αποδεικνύουμε την ύπαρξη συζητήσιμου ισχυρισμού, το βάρος πλέον πίπτει επί των ώμων της Τουρκίας να μας πει τι πράγματι έγινε με τον συγκεκριμένο άνθρωπο.

Το θέμα των Αγνοουμένων δεν θεωρήθηκε ότι εξαντλείται με την προαναφερθείσα ομόφωνη απόφαση ότι υπήρξε σοβαρά παραβίαση του δικαιώματος προσωπικής ελευθερίας. Δεν υπήρξε, είναι γεγονός, μαρτυρία ότι οι αγνοούμενοι τελούν ακόμα υπό κράτηση. Εάν υπήρχε τέτοια μαρτυρία, θα γνωρίζαμε και την τύχη τους, θα γνωρίζαμε π.χ. ότι βρίσκονται στην τάδε φυλακή στην Άγκυρα, στα Άδανα, δεν έχει σημασία. Η άποψη της Επιτροπής για παραβίαση του Άρθρου 5 δεν θεμελιώνεται σε μαρτυρία περί κρατήσεως, αλλ’ απλά στην παράλειψη έρευνας, την οποία το ένοχο κράτος όφειλε να είχε κάμει για την τύχη τους, αλλά παρέλειψε να κάμει. Ενόψει τούτου, το θέμα δεν τελειώνει, με απόφαση για παραβίαση, διότι ενόσω δεν γίνεται έρευνα, η παραβίαση συνεχίζεται.

Υπάρχει όμως και το ΄Αρθρο 2 της Συνθήκης, το οποίο προστατεύει το δικαίωμα ζωής. Ούτε στην περίπτωση αυτή υπήρξε μαρτυρία ότι οποιοσδήποτε από τους Αγνοούμενους είναι νεκρός. Αν υπήρχε τέτοια μαρτυρία, δεν θα υπήρχε ζήτημα. Θα γνωρίζαμε την τύχη του συγκεκριμένου ατόμου και το μόνο, που θα μπορούσαμε να κάμουμε, είναι να επιμένουμε για καταδίκη και παραβίαση του δικαιώματος ζωής, συνισταμένης στην θανάτωση και μόνο. Αλλά σε τέτοια περίπτωση αμέσως θα ετίθετο θέμα εκπρόθεσμης καταχώρησης της Προσφυγής. Με το ίδιο σκεπτικό, όπως στην περίπτωση του ΄Αρθρου 5, ομόφωνα η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η παράλειψη έρευνας για την τύχη του αγνοουμένου συνιστά ταυτόχρονα και παραβίαση του δικαιώματος ζωής των ίδιων των Αγνοουμένων.

Τέλος, στην υπόθεση αυτή πρέπει να τονισθεί ότι έχουμε και κάτι το εντελώς καινούργιο. Γιατί κατά την Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, δεν είναι μόνο των ιδίων των αγνοουμένων τα δικαιώματα προσωπικής ελευθερίας και ζωής που έχουν παραβιαστεί. ΄Εχουν ταυτόχρονα παραβιασθεί και δικαιώματα των συγγενών των Αγνοουμένων. Η παράλειψη έρευνας για την τύχη των αγνοουμένων και η παράλειψη πληροφόρησης των συγγενών τους για την πραγματική τους τύχη συνιστούν παραβίαση του δικαιώματος των συγγενών και συγκεκριμένα του δικαιώματος, που διασφαλίζει το ΄Αρθρο 3 της Συνθήκης, δηλαδή του ΄Αρθρου, που απαγορεύει απάνθρωπη ή ταπεινωτική μεταχείριση. Να γνωρίζουν ποια είναι η τύχη των δικών τους.

Κύριε Γενικέ Εισαγγελέα, φίλοι και φίλες συγγενείς Αγνοουμένων, φίλε Πρόεδρε Συντονιστή,

Εκείνο το οποίο θα ήθελα μετά από όσα έχω ακούσει να καταθέσω εδώ είναι το ότι το θέμα των Αγνοουμένων έχει περάσει από πολλούς δρόμους και έχει πολλές φορές οδηγηθεί έξω από το σωστό του δρόμο, πάντοτε κάτω από το κράτος της προστασίας που προσφέρετο στην Τουρκία από τους ισχυρούς της γης, και αυτούς οι οποίοι είχαν σαν κύριο στόχο το μοίρασμα της Κύπρου, αλλά ταυτόχρονα και την ποδοπάτηση και το στεγανό κλείσιμο των θεμάτων που αφορούσαν την Κύπρο ακόμα και των ανθρωπιστικών θεμάτων, όπως το θέμα Αγνοούμενοι και το θέμα Εγκλωβισμένοι.

Η κυπριακή πλευρά εκαλείτο μέσα σε αυτό το κλίμα, το διεθνές, να κινηθεί με τέτοιους τρόπους έτσι που να αναγκάσει το διεθνή παράγοντα να οδηγηθεί σε σεβασμό ουσιαστικά των Συμβάσεων Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, των Συμβάσεων για τους αιχμαλώτους και τους Αγνοούμενους και να τηρήσει τις δικές του δεσμεύσεις, είτε μέσα από τα ψηφίσματα των Ηνωμένων Εθνών του Συμβουλίου Ασφαλείας ή και τις αποφάσεις για την δημιουργία της ΔΕΑ και της τήρησης των όρων εντολής για την απόδοση εκείνου που ήταν ο στόχος. Το δικαίωμα στη ζωή, το δικαίωμα στη γνώση, την ελευθερία και την προστασία του ανθρώπου. Όλα αυτά τα στοιχεία, 26 χρόνια μετά, εκτιμώντας τα διαπιστώνουμε ότι δεν έχουν γίνει σεβαστά, παρά τις όποιες αποφάσεις και εξελίξεις έχουν αναφερθεί προηγουμένως.

Πιστεύω ότι και εμείς δεν είχαμε κάμει όλα εκείνα τα οποία έπρεπε να είχαμε κάμει. Και εφόσον είμαι εδώ για να πω για το ρόλο της Βουλής τον οποίο θα πω, θα πω ότι ακόμα και η Βουλή της Κύπρου είχε τις δικές της παραλείψεις. Τα πρώτα ζωντανά χρόνια γύρω από το θέμα, η Βουλή ουσιαστικά δεν ασχολείτο με την διεκδίκηση του κύριου στόχου, που ήταν η διακρίβωση της τύχης ενός εκάστου των Αγνοουμένων και το δικαίωμα των συγγενών να γνωρίζουν και ασχολείτο μόνο με τα τρέχοντα προβλήματα των οικογενειών, όπως στέγαση, επαγγελματική αποκατάσταση και άλλα παρόμοια. Με την παρέλευση των χρόνων έγινε αντιληπτό ότι και η Βουλή, έπρεπε να διαδραματίσει ρόλο γύρω από αυτό το ζήτημα, και άρχισε σιγά - σιγά αλλά σταθερά να διαδραματίζει αυτό το ρόλο τόσον εις την κυπριακή κοινωνία όσον και στο διεθνή χώρο. Και μπορώ να πω ότι σε κάποια κύρια στάδια εξέλιξης του προβλήματος η παρέμβαση αυτή της Βουλής βοήθησε στο να κρατηθούμε σε σωστές θέσεις και ιδιαίτερα με την συμμετοχή της στην επιτροπή διαμόρφωσης των νέων όρων και κριτηρίων και ουσιαστικά στο θέμα μη επιβολής στη δική μας πλευρά του τεκμηρίου θανάτου.

Εάν θυμάστε υπήρξε μια αρχική θέση της πλευράς των Ηνωμένων Εθνών η οποία προσήγγιζε τη θέση των Τούρκων για το τεκμήριο θανάτου και υπήρχε και μια προδιάθεση, αν θέλετε, που αιωρείτο για το κατά πόσο ήτο ορθό να γίνει αποδεκτό ή όχι αυτό το τεκμήριο. Τέθηκε και σε έγγραφα των Ηνωμένων Εθνών και η δική μας πλευρά μετά από σοβαρή μελέτη, έθεσε το δικό της τρόπο αντίληψης αυτού του τεκμηρίου. Πιστεύω ότι εκείνη η διαδικασία άφησε στο τραπέζι κάποια αρνητικά. Το ότι έγινε επίσημο και χρησιμοποιείται πλέον στην όλη διαδικασία που ονομάζεται θέμα “Αγνοούμενοι” το θέμα τεκμηρίου θανάτου είναι μια αρνητική εξέλιξη. Είτε με τη θέληση μας είτε γιατί μας επεβλήθη. Συνεπώς και εδώ θα πρέπει εμείς να έχουμε και την αυτογνωσία, να κάνουμε και τη δική μας εκτίμηση της δικής μας πορείας αλλά ταυτόχρονα να είμαστε έτοιμοι να παλέψουμε για το ορθό.

Είναι γι’ αυτό που πιστεύω ότι ο ρόλος του κυπριακού κοινοβουλίου, σε ότι αφορά το δικό μας το μέτωπο, είναι να βοηθά στη διατήρηση ενότητας, σκοπού και στόχου, αλλά και στην μελέτη των θεμάτων τακτικής, χειρισμού και προώθησης του όλου ζητήματος και προς αυτήν την κατεύθυνση διαδραματίζει και θα συνεχίσει η Κυπριακή Βουλή να διαδραματίζει ένα τέτοιο ρόλο. Από την άλλη, εκεί και όπου χρειάζεται, η Κυπριακή Βουλή μαζί με την Επιτροπή των Συγγενών των Αδηλώτων Αιχμαλώτων και των Αγνοουμένων μπορεί να αποτελέσει και ομάδα πίεσης. Εάν και εφόσον χρειάζεται.

Το ευχάριστο είναι ότι στο θέμα “Αγνοούμενοι” δεν έχουν εμπλακεί οποιεσδήποτε πολιτικές ή κομματικές αντιπαραθέσεις και ευτυχώς επαναλαμβάνω γίνεται τέτοιος χειρισμός που κρατά την κυπριακή κοινωνία ενωμένη. Έτσι πρέπει να τη διατηρήσουμε. Τώρα από εκεί και πέρα η Κυπριακή Βουλή μπορεί και διαδραματίζει ένα ρόλο στο διεθνή τομέα, συμμετέχει σε περιφερειακούς οργανισμούς, συμμετέχει σε ευρωπαϊκούς οργανισμούς και διεθνείς κοινοβουλευτικούς οργανισμούς. Η Κυπριακή Βουλή έχει πάρει τις αποφάσεις της και είναι αυτές που υιοθετούμε όλοι μας. Αυτές τις αποφάσεις όμως θα πρέπει να τις προωθήσουμε σε τέτοιο βαθμό στα εθνικά κοινοβούλια, στις περιφερειακές οργανώσεις, στο ευρωκοινοβούλιο μέσω της μικτής επιτροπής Κύπρου - Ευρωπαϊκής Ένωσης, μέσω του Συμβουλίου της Ευρώπης και άλλων τέτοιων οργανισμών και παντού θα πρέπει να επιδιώξουμε να στήσουμε τις δικές μας ομάδες πίεσης σ’ αυτά τα κοινοβούλια, οι οποίες ομάδες πίεσης να βρίσκονται σε συνεχή εγρήγορση γύρω από αυτό το ζήτημα.

Εκτιμώντας την πορεία μας όμως γύρω από αυτό το θέμα θα ήθελα και πάλιν να παραδεχτώ ότι δυστυχώς είναι ευκαιριακή η προσέγγιση που γίνεται με αποτέλεσμα να υπάρχουν κάποιες αναλαμπές στο θέμα, οι οποίες δεν είναι εκείνες που χρειάζονται για να δημιουργήσουν εκείνο το κλίμα μέσα από τους εκπροσώπους των λαών κάθε κράτους το οποίο θα οδηγήσει εις την συνολική διεθνή ομάδα πίεσης η οποία θα αναγκάσει την Τουρκία να δεχθεί τις αποφάσεις που ανέφερε προηγουμένως ο Γενικός Εισαγγελέας, που θα αναφέρει στη συνέχεια ο κύριος Δημητριάδης, που όλοι γνωρίζουμε και κατά καιρούς επικαλούμαστε, να επιτρέψει τη σωστή διερεύνηση, να επιτρέψει στη ΔΕΑ να λειτουργήσει, να επιτρέψει στο να δοθούν απαντήσεις γύρω από το θέμα Αγνοούμενοι.

Θα ήθελα να αναφερθώ και στο θέμα σχέσεων και δραστηριοποίησης Κυπριακού Κοινοβουλίου και Ελληνικού Κοινοβουλίου. Κι αυτό έχει περάσει από διάφορους ατραπούς και θα πω ότι το συντονιστικό όργανο το οποίο συνεστήθη τα τελευταία χρόνια μεταξύ των δύο Κοινοβουλίων, ουσιαστικά δεν έχει λειτουργήσει. Λειτούργησε μόνο μια μικρή περίοδο όταν εκπρόσωπος του Ελληνικού Κοινοβουλίου ήταν ο κύριος Μαγκάκης και η όποια βοήθεια παίρνουμε από τους φίλους και αδελφούς Ελλαδίτες ευρωβουλευτές είναι και αυτή στηριγμένη σε ατομικές πρωτοβουλίες ή πρωτοβουλίες οι οποίες έπονται κάποιων επαφών είτε της επιτροπής συγγενών είτε κάποιων βουλευτών είτε μελών της Κυβέρνησης ή εκπροσώπων της Κυπριακής Δημοκρατίας. Άρα και εδώ δεν υπάρχει εκείνη η συνέχεια, η αμεσότητα και ο βαθμός και η ένταση που πρέπει να υπάρχει προς αυτή την κατεύθυνση.

Όλα αυτά τα ζητήματα τα έχουμε βάλει στην Βουλή και έχουν ληφθεί αποφάσεις οι οποίες επιδιώκουν την κάλυψη αυτών των κενών από πλευράς Κοινοβουλίου τουλάχιστον στο βαθμό που υπάρχουν. Και εγώ λέω υπάρχουν κενά. Και αυτά τα κενά πρέπει να τα συμπληρώσουμε και πρέπει να προχωρήσουμε σε νέες διαδικασίες. Ήδη βρισκόμαστε σε μία διαδικασία που με την αξιοποίηση του συνόλου των Ευρωβουλευτών των Ελλήνων, φίλων Ευρωβουλευτών από άλλες χώρες και άλλες ομάδες έχουν γίνει επαφές με όλες σχεδόν τις ομάδες του Ευρωκοινοβουλίου, με τη Σοσιαλιστική ομάδα, με την ομάδα της Αριστεράς, με την ομάδα των Πρασίνων, με την ομάδα των Συντηρητικών και αναμένεται πως το θέμα θ’ απασχολήσει την Επιτροπή των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Ευρωκοινοβουλίου, η οποία είναι και η αρμόδια για να ασχοληθεί με αυτό το θέμα. Το πόρισμα της Επιτροπής στη συνέχεια θα φτάσει στην ολομέλεια του Ευρωκοινοβουλίου, που δε πρέπει να πάρει τη μορφή προηγούμενων θεμάτων που ήταν απαντήσεις σε κάποιες ερωτήσεις κάποιων Ευρωβουλευτών, οι οποίες και στο τέλος της ημέρας παρέμεναν σα μια απάντηση χωρίς συνέχεια και χωρίς αποτέλεσμα.

Ταυτόχρονα πιστεύω ότι θα πρέπει να υπάρξει από την πλευρά της Κυπριακής Βουλής περαιτέρω δραστηριοποίηση σε ότι αφορά το Αμερικάνικο Κογκρέσο για ολοκλήρωση της διαδικασίας που έχει ξεκινήσει με τη Νομοθεσία των Αμερικανών η οποία και εκείνη ενώ εξεκίνησε με ευρεία μορφή κατέληξε να είναι θέμα πέντε Αγνοουμένων. Αν θυμούμαστε την πρόταση της Επιτροπής Εξωτερικών της Βουλής προς την Ολομέλεια στην Αμερική ήταν πολύ πιο ευρεία και κάλυπτε ουσιαστικά την ευρύτητα του θέματος Αγνοούμενοι, ενώ στην συνέχεια φαίνεται ότι το τουρκικό λόμπι στην Αμερική με την δική του δραστηριοποίηση απέτρεψε ένα ευρύτατο νόμο ο οποίος θα βοηθούσε σίγουρα την αποτελμάτωση του θέματος «Αγνοούμενοι» και τη διερεύνηση του. Άρα θα πρέπει να προχωρήσουμε και αυτές τις διαδικασίες προς αυτήν την κατεύθυνση. Θα ήθελα να πω ότι σε ότι αφορά τη δική μας πλευρά με ικανοποίηση είναι που βλέπουμε τα θέματα ξεκαθαρισμάτων των δικών μας παραλείψεων σαν Κράτος και μιλώ για την τεκμηρίωση των φακέλων, μιλώ για την δημοσιοποίηση των καταλόγων των Αγνοουμένων, των πεσόντων.

Την Τετάρτη που συζητούσαμε το θέμα στη Βουλή είχα βάλει και την πρόταση με διάφορους τρόπους να μεταδοθούν τόσο οι φωτογραφίες όσον και τα ονόματα και οι ηλικίες και τα χαρακτηριστικά των Αγνοουμένων όχι μόνο προς την Κυπριακή κοινωνία, αλλά και ευρύτερα, έτσι που να ευαισθητοποιήσουμε και ενδεχόμενα μέσα από ένα κλίμα που δημιουργείται ακόμα και σήμερα και στο χώρο των Τουρκοκυπρίων, γιατί εκεί ίσως είναι πιο εύκολο να βρούμε μαρτυρίες που μας χρειάζονται παρά τις μαρτυρίες τις δικές μας που είναι προ 26 ετών. Ιδιαίτερα στο θέμα ζωντανοί Αγνοούμενοι θα χρειαστούμε πιστεύω την βοήθεια αυτών των ανθρώπων. Σε ότι αφορά τα θέματα της ενημέρωσης των οικογενειών των Αγνοουμένων είναι η θέση του Κοινοβουλίου ότι όλες οι οικογένειες όχι μόνο οι 126 , το σύνολο, οι 1587 σήμερα, θα πρέπει όλες οι οικογένειες να ενημερωθούν, υπάρχει μια απόφαση για ενημέρωση, θα πρέπει να υπάρχει αμφίδρομο σύστημα και οι οικογένειες να ενδιαφερθούν αλλά και η κρατική πλευρά να ενδιαφερθεί να βρει τις οικογένειες να τις ενημερώσει έτσι που και από τη δική τους σκοπιά να βοηθήσουν στην καλύτερη τεκμηρίωση των φακέλων.

Θα ήθελα να πω ότι, σε ότι αφορά τους 126, και ιδιαίτερα την κατηγορία εκείνη των ανθρώπων που ουσιαστικά χάθηκαν σε μάχες σε κατεχόμενες περιοχές θα πρέπει να επανεκτιμήσουμε τη θέση μας και να είμαστε πολύ πιο προσεκτικοί. Και θα πρέπει να βρούμε διαδικασίες που θα μας επιτρέψουν αυτές τις περιπτώσεις που είναι ίσως και κάποιες από τις πιο ηρωϊκές φιγούρες της κυπριακής τραγωδίας στην αντίσταση κατά του τούρκου εισβολέα να μην τις αδικήσουμε και να δώσουμε εκείνα που αξίζουν και να απαιτήσουμε την πραγματική διακρίβωση της τύχης τους ή την απόδοση των λειψάνων τους, εάν πράγματι είχαν φονευθεί ηρωϊκά στις μάχες του δεύτερου γύρου ή του πρώτου γύρου.

Με αυτές τις σκέψεις προσωπικά θα ήθελα να πω ότι εμφανίστηκε σήμερα εδώ από τους προηγούμενους ομιλητές ένα κλίμα αισιοδοξίας, θα έλεγα, από την σκοπιά της διεθνοποίησης, από την σκοπιά της στάσης των Αμερικανών που προστατεύουν ουσιαστικά την Τουρκία. Και είναι ο βασικός πυρήνας στον οποίο στηρίζεται η Τουρκία να έχει αυτή την αρνητική της θέση και σε αυτό το ανθρωπιστικό θέμα. Δεν μου δίνονται πολλά δικαιώματα και ευχέρεια να έχω την αισιοδοξία που εκφράστηκε σήμερα εδώ. Υπάρχει το δεδομένο του δικού μας ξεκαθαρίσματος, και λέω ναι είναι θετικό και χαιρετίζεται, υπάρχει η διαφοροποίηση σήμερα ή τουλάχιστον η φαινομενική διαφοροποίηση καλυτέρευσης των σχέσεων Ελλάδας - Τουρκίας.

Όμως ταυτόχρονα υπάρχει και η σκλήρυνση της θέσης της Τουρκίας στα θέματα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων μέσα στην Τουρκία με τους δικούς της πολιτικούς κρατούμενους, τον Κουρδικό λαό, τα οποία η Ευρώπη που τους ενέταξε στον προθάλαμο, παρά τις δικές της εκθέσεις, της Ευρώπης, περί παραβίασης, δεν τους ανάγκασε να κάμουν έστω και σε ανθρωπιστικά ζητήματα υποχωρήσεις, με την λογική ότι εφόσον τους βάλαμε εκεί θα υπάρχει σύστημα ελέγχου. Ποιος μας είπε ότι η Τουρκία στην μακροετή αυτή πορεία που θα έχει σ’ αυτό τον προθάλαμο ενδιαφέρεται σε αυτό το στάδιο με τις δικές της εσωτερικές συγκρούσεις, θέσεις και αντιθέσεις, στρατού, ισλαμιστών, κοσμικού κράτους κατά πόσο ενδιαφέρονται για να προχωρήσουν περισσότερο από τον προθάλαμο, τουλάχιστον σ’ αυτή τη φάση που μιλούμε σήμερα; Άρα πως αναμένουμε απ’ αυτό το κλίμα να έχουμε εμείς θετικά αποτελέσματα και για το θέμα των Αγνοουμένων;

Εγώ λεω ότι ακόμα και αυτό το δικό μας σεμινάριο σήμερα εδώ δεν έχει δώσει απαντήσεις πως η ΔΕΑ λειτουργεί. Τι κάμνουμε εάν δεν λειτουργήσει η ΔΕΑ. Διότι είναι τώρα τέσσερις μήνες, είμαστε στον πέμπτο που απέθανε ο κύριος Ρίτερ. Δεν έχει διοριστεί τρίτο μέλος. Και αν διοριστεί για να κάμει εκείνο που έκαμε ο κύριος Ρίτερ, τα κάποια έγγραφα του, που όσοι ασχολούμαστε με το θέμα γνωρίζουμε, τα οποία ήταν αρνητικά και είναι παραδεκτό από την δική μας πλευρά αυτό το πράγμα. Το μόνο διέξοδο που μας μένει ουσιαστικά είναι οι νομικές διαδικασίες του Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων όπως τις είπε ο Γενικός Εισαγγελέας, όπως θα εξηγήσει με τις ατομικές προσφυγές στην συνέχεια ο κύριος Δημητριάδης. Αυτό όμως κατά την άποψη μου δεν είναι αρκετός δρόμος εναλλακτικής πορείας για να λύσουμε το θέμα διακρίβωσης της τύχης των Αγνοουμένων. Η νομική διαδικασία θα βοηθήσει αφάνταστα, όμως από εκεί και πέρα η Τουρκία με την μέχρι τώρα στάση της μη συμμόρφωσης ουσιαστικά ακόμα και σ’ αυτές τις δικαστικές αποφάσεις των Δικαστηρίων δεν δίνει εχέγγυα ότι στο τέλος της ημέρας θα πεισθεί να ανοίξει τις πόρτες για να προχωρήσει το θέμα μας.

Άρα ταυτόχρονα πιστεύω ότι θα πρέπει να κινηθούμε Κοινοβούλιο και Κυβέρνηση , προς Κοινοβούλια και Κυβερνήσεις, προς τα Ηνωμένα Έθνη και αυτό το θέμα της διεθνοποίησης να το αναπτύξουμε ακόμα περισσότερο. Και όταν βρίσκομαι λίγες ώρες μετά τα καλλιστεία σ’ αυτό εδώ το σεμινάριο και όταν αναλογιστώ ότι για εκείνο το πράγμα πληρώσαμε κάποια εκατομμύρια λίρες, εγώ λέω αυτά τα εκατομμύρια να τα πληρώσουμε για να ζεστάνουμε την διεθνή κοινή γνώμη, Κυβερνήσεις και Κοινοβούλια, έτσι που να δημιουργηθεί το σωστό κλίμα που να αναγκάσει και εκείνους που προστατεύουν την Τουρκία στην αδιάλλακτη στάση της αλλά και την Τουρκία να δεχθεί επιτέλους διαδικασίες. Και μηνύματα θετικά από την διεθνή κοινωνία υπάρχουν. Οι Αμερικάνοι βρίσκονται τώρα στο Βιετνάμ, 25 χρόνια μετά και ξεκινούν διαδικασίες. Αναφέρθησαν άλλα παραδείγματα. Επιτέλους θα πρέπει να αντικριστούν και οι δικοί μας Αγνοούμενοι με τον ίδιο φακό που αντικρίζονται και άλλοι Αγνοούμενοι.

Πιστεύω ότι αν όλοι μαζί δουλέψουμε κατ’ αυτόν τον τρόπο θα δημιουργήσουμε τις σωστές προοπτικές για να προχωρήσει το θέμα των Αγνοουμένων. Διαφορετικά αν παραμείνουμε σ’ αυτά που κάμναμε μέχρι τώρα ειλικρινά μιλώ δεν αναμένω επίλυση του θέματος. Σας ευχαριστώ.

Κύριε Γενικέ Εισαγγελέα, κύριε Συντονιστά, κυρίες και κύριοι,

Πρώτα θα ήθελα να ευχαριστήσω την Παγκύπρια Οργάνωση Συγγενών Αδηλώτων Αιχμαλώτων και Αγνοουμένων για την πρωτοβουλία που είχε να διοργανώσει αυτό το Σεμινάριο το οποίο ελπίζω ότι θα αποδώσει με την συζήτηση, η οποία αναμένω ότι θα ακολουθήσει μετά από αυτή τη σχετικά σύντομη παρουσίαση.

Το δύσκολο πράγμα για τον τελευταίο ομιλητή είναι να προσπαθήσει να αποφύγει να επαναλάβει όλα όσα έχουν λεχθεί προηγουμένως τόσο καλά και δεδομένης της αποτελεσματικότητας του κυρίου Μαρκίδη και με τον τρόπο που παρουσίασε την Διακρατική Προσφυγή τουλάχιστον η μισή μου παρουσίαση έχει ήδη καταστραφεί. Γι’ αυτό θα με συγχωρήσετε για τον αυτοσχεδιασμό αλλά θα ήθελα να παρουσιάσω το θέμα κάπως διαφορετικά.

Πρώτα όμως θα ήθελα εκ των προτέρων να απολογηθώ σε όλους τους συγγενείς Αγνοουμένων για τον παγωμένο τρόπο με τον οποίο θα παρουσιάσω αυτή την υπόθεση. Αντιλαμβάνομαι τον πόνο σας και αντιλαμβάνομαι το πρόβλημα αλλά πιστεύω ότι η δική μου συνεισφορά σε αυτό το Σεμινάριο είναι με ένα κρύο νομικό τρόπο χωρίς συναισθηματισμούς να αναλύσω τα δεδομένα με το νομικό υπόβαθρο που υπάρχει. Και εφόσον λάβετε αυτό υπόψη τότε θα με συγχωρήσετε για τον τρόπο με τον οποίο θα χειριστώ το θέμα.

Ατομικές προσφυγές: Σημείο πρώτο, η διαφορά τους από τις Διακρατικές Προσφυγές. Το άτομο είναι ο βασιλιάς στο σύστημα προστασίας Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και το άτομο είναι αυτό το οποίο δικαιούται να προσφεύγει. Η συντριπτική πλειοψηφία προσφυγών στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων είναι από άτομα. Ποια άτομα λοιπόν μπορούν να προσφύγουν. Μπορούν να προσφύγουν σίγουρα οι ίδιοι οι Αγνοούμενοι, μπορούν επίσης να προσφύγουν οι γονείς τους, η σύζυγος ή ο σύζυγος και τα παιδιά. Αυτοί είναι οι προσφεύγοντες στην προσφυγή που κατατίθεται εναντίον της Τουρκίας.

Ιστορικά που έχουμε φτάσει; Τον Ιανουάριο του 1990 εννέα προσφυγές κατεχωρήθησαν στην Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης εναντίον της Τουρκίας για παραβίαση σειράς Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για τα οποία θα αναφερθώ και τα οποία ο κύριος Μαρκίδης ανέλυσε. Δεδομένο ένα. Τα άτομα αυτά τελούν υπό κράτηση. Τους αποστερείται η ελευθερία, αυτό δημιουργεί παραβίαση όχι μόνο διότι κρατούνται, αλλά και διότι η Τουρκία δεν έχει κάνει οποιαδήποτε διερεύνηση για τις συνθήκες αυτής της κράτησης. Δεύτερο. Απάνθρωπη μεταχείριση, βασανιστήρια. Όσον αφορά τον ίδιο τον Αγνοούμενο, αυτού του είδους η κράτηση ενδεχόμενα να συνιστά παραβίαση αυτού του δικαιώματος, αυτής της απάνθρωπης μεταχείρισης. Σημαντικό όμως σημείο σ’ αυτό το άρθρο είναι ότι και οι συγγενείς μπορούν να το χρησιμοποιήσουν ούτως ώστε να αποδείξουν και αυτοί οι ίδιοι παραβίαση των δικών τους δικαιωμάτων. Διότι για 26 τόσα χρόνια αυτά τα άτομα δεν έχουν πάρει καμιά πληροφόρηση και αυτή η συμπεριφορά από την τουρκική δημοκρατία κατά την άποψη του Δικαστηρίου συνιστά παραβίαση. Οδηγός μας σε αυτή την περίπτωση είναι η υπόθεση Kiourt εναντίον Τουρκίας όπου μια Κούρδισα είχε προσφύγει για τον γιο της.

Υπάρχει σειρά τέτοιων υποθέσεων στο Δικαστήριο από τους Κούρδους οι οποίοι έχουν κάμει μια εξαιρετική δουλειά όσον αφορά θέματα αυτού του είδους. Και πιστεύω ότι η αναφορά σε αυτού του είδους τις υποθέσεις απλώς και για μελέτη θα βοηθήσει πολύ το θέμα. Επηρεασμός οικογενειακής ζωής και βεβαίως αποστέρηση του δικαιώματος απόκτησης παιδιών όσον αφορά άτομα τα οποία ήταν παντρεμένα.

Το επόμενο θέμα βεβαίως που θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί στην προσπάθεια αυτή είναι να τονιστεί η αναποτελεσματικότητα της όλης προσπάθειας ότι μέχρι τώρα ό,τι και αν έκαμαν αυτά τα άτομα δεν μπορούν να πάρουν οποιεσδήποτε πληροφορίες. Δεν υπάρχει τρόπος αυτά τα άτομα να μάθουν τι έχουν γίνει οι συγγενείς τους. Αυτό από μόνο του συνιστά παραβίαση.

Και τελευταίο βέβαια κάτι που συνήθως ξεχνούμε, το λόγο που γιατί οι άνθρωποι αυτοί συνεχίζουν μέχρι σήμερα να λείπουν. Ο λόγος είναι ότι είναι Έλληνες, Χριστιανοί Ορθόδοξοι, Κυπριακής υπηκοότητας μεν αλλά αυτή η διάκριση όσον αφορά την θρησκεία, τη γλώσσα και την εθνική τους καταγωγή είναι ο λόγος που εξακολουθούν να είναι σήμερα Αγνοούμενοι.

Εναλλακτικά βέβαια στις υποθέσεις αυτές υπάρχει και το δικαίωμα της προστασίας της ζωής με την λογική ότι αν αυτά τα άτομα βρεθεί ότι έχουν σκοτωθεί ενδεχόμενα η Τουρκία να είναι υπόλογη για την αποστέρηση της ζωής. Βεβαίως αυτό το δικαίωμα περιέχει ή συμπεριέχει και την ευθύνη της Τουρκίας να αναλάβει τέτοιες έρευνες για να διαπιστώσει αν τα άτομα αυτά πράγματι δεν βρίσκονται σε ζωή. Αυτό όσον αφορά τη βάση της αγωγής.

Οι υποθέσεις αυτές κηρύχθηκαν παραδεκτές τον Απρίλιο του 1998 Ιανουάριος ’90 - Απρίλιος ’98. Γιατί η καθυστέρηση. Η καθυστέρηση ήταν λόγω της πορείας της υπόθεσης της κυρίας Λοϊζίδου. Το Δικαστήριο είχε αποφασίσει ως θέμα αρχής να παγώσει όλες τις υποθέσεις αυτού του είδους μέχρις ότου αποφασισθούν ορισμένα καίρια θέματα τα οποία ενδεχόμενα να ήταν βοηθητικά ή αποτρεπτικά στην πορεία άλλων υποθέσεων. Γι’ αυτό τον Απρίλιο του ’98 η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης τις κηρύσσει παραδεκτές. Περνούν το πρώτο στάδιο. Ενστάσεις που είχε θέσει η Τουρκία και οι οποίες τελικά απερρίφθησαν έχουν να κάνουν με το χρονικό πλαίσιο του αν δηλαδή ήταν συνεχιζόμενη ή όχι η παραβίαση, του αν αυτού του είδους η παραβιάσεις είχαν εξεταστεί μέσα στα πλαίσια της τρίτης διακρατικής προσφυγής και κατά πόσον είχαν αγώγιμο δικαίωμα αυτά τα άτομα να προσφύγουν εναντίον της Τουρκίας.

Βεβαίως θέματα όσον αφορά τη Διερευνητική δημιουργήθησαν και απεφάσισε η Επιτροπή ότι η καταχώρηση στην Διερευνητική Επιτροπή φακέλου Αγνοούμενου δεν είναι εμπόδιο για την εξέταση της από το ίδιο το Δικαστήριο. Γιατί; Διότι οι εξουσίες διερεύνησης της Επιτροπής δεν ήταν πολύ μεγάλες. Η Τουρκία η ίδια δεν είναι μέρος στη διαδικασία και βεβαίως η Διερευνητική δεν μπορεί να αποδώσει ευθύνες που είναι ακριβώς αυτό που προσπαθεί να κάμει στο Δικαστήριο.

Είμεθα τώρα στη διαδικασία της εξέτασης της ουσίας της υπόθεσης. Έχουν καταχωρηθεί απόψεις από τους αιτητές, από την Τουρκία και μετά από παρέμβαση της Κυπριακής Δημοκρατίας τον Φεβρουάριο από την ίδια την Κυπριακή Δημοκρατία. Όπως τώρα είναι η διαδικασία επιτρέπεται αυτό και νομίζω θα είναι και πολύ βοηθητικό. Ποιο είναι όμως το ενδιαφέρον του σταδίου αυτού της υπόθεσης. Το Δικαστήριο έχει τώρα ευθύνη να διερευνήσει την ουσία της υπόθεσης ενώπιον της. Άρα υπάρχει η δυνατότητα το Δικαστήριο να συλλέξει μαρτυρία γι’ αυτό το θέμα και δεν μπορούμε να αποκλείσουμε την πιθανότητα ότι μια ομάδα του Δικαστηρίου, ειδική επιτροπή, να της ανατεθεί ο ρόλος να εξετάσει αυτό το θέμα. Σε ποιο βαθμό αυτό μπορεί να γίνει, είναι εφικτό ή θα γίνει είναι θέμα συζήτησης αλλά το γεγονός είναι ένα ότι η διαδικασία προνοεί την διερεύνηση των γεγονότων. Και μέσα σε αυτή την κατηγορία της διερεύνησης των γεγονότων πιστεύω ότι υπάρχουν καλές πιθανότητες να μάθουμε κάτι παραπάνω από το στάδιο που είμαστε τώρα. Ποιο όμως μπορεί να είναι το πιθανό αποτέλεσμα.

Βεβαίως ελπίζουμε ότι το Δικαστήριο θα κηρύξει την Τουρκία υπόλογη για παραβίαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και όπως είναι το σύστημα να επιβληθούν κάποιες αποζημιώσεις. Δεν είναι αυτό το ζητούμενο. Το ζητούμενο είναι ότι αυτή η παραβίαση θα είναι συνεχιζόμενης μορφής δηλαδή κάθε πρωί που ξυπνούμε επαναλαμβάνετε αυτή η παραβίαση. Αυτό δημιουργεί ευθύνη στην Τουρκία να σταματήσει να κάνει εκείνο που δημιουργεί την παραβίαση, δηλαδή να σταματήσει να αποστερεί τους συγγενείς από του να μάθουν πληροφορίες για παράδειγμα για τους δικούς τους ή να σταματήσει να μην κάνει διερεύνηση της υπόθεσης αυτής. Αυτά βεβαίως είναι πιο δύσκολα θέματα όσον αφορά τη διαδικασία αλλά δεν παύουν από του να είναι πιθανότητες.

Βεβαίως είμαι ο πρώτος που θα πω ότι δεν είναι εύκολες οι υποθέσεις αυτές. Σίγουρα δεν είναι εύκολες και το πιο μεγάλο πρόβλημα είναι τα ίδια τα γεγονότα. Οι νομικές αρχές δεν είναι δύσκολες. Ήδη έχουν χαρτογραφηθεί σε μεγάλο βαθμό. Το πρόβλημα μας, και είναι σοβαρό, είναι τα γεγονότα. Ποιος είδε για τελευταία φορά τον Αγνοούμενο; Που τον είδε; Ποιος τον κρατούσε; Ο τουρκικός στρατός σε περιοχή που ο τουρκικός στρατός έλεγχε ή τον έπιασαν οι συγχωριανοί και τον επήραν, οι οποίοι έτυχε να είναι Τουρκοκύπριοι ή τον παρέλαβαν άτακτοι Τουρκοκύπριοι μαχηταί; Αυτά είναι νομικά προβλήματα τα οποία πρέπει να εξεταστούν και αν δεν έχουμε τα γεγονότα καθαρά στο φάκελο για να τα εξετάσουμε εγώ δεν θα έκαμνα την υπόθεση. Διότι αν πάμε και χάσουμε θα πάρουμε στον λαιμό μας πάρα πολλούς. Γι’ αυτό σημαντικότερο από όλην αυτή την προσπάθεια είναι να δούμε τα γεγονότα κι αν τα γεγονότα είναι τέτοια που οι πιθανότητες είναι καλές νομίζω ότι θα πρέπει να τις κάνουμε.

Πιστεύω ότι ο δρόμος με αυτές τις εννιά προσφυγές έχει ανοίξει. Έχει ανοίξει στο επίπεδο του ότι έχει γίνει παραδεκτό εκ πρώτης όψεως και μπορώ να σας πω εξ όσων εγώ ξέρω ακόμη έναν άτομο τον Ιανουάριο του 1999 με προσπάθειες της οικογένειας της ίδιας έχει καταχωρήσει ατομική προσφυγή στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο η οποία και εξετάζεται.

Όμως πιστεύω ότι στα πλαίσια της ομιλίας μου και στου τίτλου που έχει δοθεί “Αγνοούμενοι της Κύπρου” πρέπει να δώσω και μιαν άλλη διάσταση